Öскÿс-Уул

Алтай Албатыныҥ Ат-Нерелӱ Чӧрчӧги

Саҥыскан учуп учына jетпес
Сары чöлдиҥ jаказында,
Сары борjоҥы кайнап jадар
Сары тууныҥ эдегинде
Саҥыскан деп бай jуртады.
Ак малы карганадый болды,
Алкы jööжöзи кажаттый болды.
Ол байдыҥ малын кабырган,
Ончо ижин чек бÿдÿрген,
Ада-энези jок,
Jаҥыс калтар атту
Öскÿс-Уул бар болды.
Эки кöзи оныҥ болзо,
Айас теҥериде jылдыстый,
Эр санаазы оныҥ дезе
Телекейди текши айлатты.
Байдыҥ малый кабырза да,
Аҥдап jÿрерин сÿÿп турды.
Кату иштер кöп тö болзо,
Каралjы сууларга шÿÿн тургусты.
Тузагына койон алдырза,
Койу мÿндÿ эдин кайнадат.
Шÿÿнине балык тÿшсе,
Саҥыскан-байдаҥ азык сурабай,
Санаазы омок jÿрер болды.
Акту бойы сергелеҥ jÿрди.
Jалчы кижиниҥ ондый jÿрÿми
Саҥыскан-байга jарабады.
«Ачап таҥма курсак бедреерде,
Мениҥ ижим туруп jат.
Арказына чыбык тийбесте.
Кол табына jÿрÿп jадат!» –
Саҥыскан-бай онойдо сананды,
Öскÿс-Уулды алдыртып келди.
Öлÿмтик эдип чыбыктап койды.
«Мениҥ малымды кичеебей,
Аҥдап, ойноп jÿрген болзоҥ,
Мынаҥ ары качан да ундубас
Менеҥ алган ÿлÿжиҥ бу!» – деп.
Саҥыскан-бай чыбыктайла,
Öскÿс-Уулга ээчий айтты.
Ол кÿннеҥ ала дезе
Öскÿс-Уулдыҥ jÿрÿми
Кунукчылду боло берди.
Алтайдаҥ барып аҥдайын дезе,
Агын суузынаҥ балыктайын дезе,
Саҥыскан-байдыҥ улустары
Jаза баспай кетеп jÿргÿлейт.
Анда да jок Öскÿс-Уул
Агын сууга кабу салды.
Ал тайгага тузак тартты.
Ол jазаган немелерин
Тынду немеге сестирбей,
Тынышту немеге jытатпай,
Кайып шиҥдеп кöрÿп jÿрет.
Комудалду кожоҥдоп jÿрет,
Коруучы улусты таппай базат.
Бир кÿнде Öскÿс-Уул
Тайгада тарткан тузактарын кöрди
Тöрт тузакка койондор тÿжÿптир,
Бир тузакка тÿлкÿ тÿжÿптир,
Олорды да кöк-бöрÿ
Ончозын алып сала бертир.
Ого ачынган Öскÿс-Уул
Суудагы кабуга тÿрген келди.
Чыгара тартып кöрöр болзо.
Кара камду кабуга тÿжÿптир,
Кöк-бöрÿ алып бартыр.
Оны кöргöн Öскÿс-Уул
Кöстиҥ jажын тудуп болбой,
Öксöп ыйлап тура берди.
Комудалду сöстöр айтты:
«Jайым аҥдап jÿрейин дезем,
Саҥыскан-бай божотпос болды,
Туйка аҥдап кöрöйин дезем,
Кöк-бöрÿзи истеп алды.
Айдарда мениҥ ырызым кайда?»
Öскÿс-Уул онойдо комудап jÿрди
Айлар-кÿндер öдÿп турды.
Шыралу базып jÿреле,
Бир эртенде ол кöрзö,
Jаҥыс калтар эрjенези
Буулаган jеринде jок болды.
Öскÿс-Уул jÿгÿргенче келди.
Айландыра аjыктап кöрзö,
Кöк-бöрÿниҥ изи jатты,
Калтар атты апарган эмтир.
Ачынбас бойы Öскÿс-Уул
Ачынганы сÿрекей болды.
«Саҥыскан-байга чыдабазам,
Кöк-бöрÿге чыдажарым!» – деп
Öскÿс-Уул кыйгырды.
Тÿрген келген бойынча,
Эки бутка така сокты,
Эрмек айтканча бÿде берди
Бöрÿ соготон темир тайак
Бöрÿк кийгенче бÿде берди.
Öскÿс-Уул кыйгырып ийди:
«Эр öлбöскö эрjене эмес,
Ат öлбöскö алтын эмес,
Кöк-бöрÿниҥ азузынаҥ да öлзöм
Саҥыскан-байдыҥ камчызынаҥ да öлзöм.
Jаҥыс меге орды jаҥыс!
Кöк-бöрÿни некейдим!» –
Онойдо айткан бойынча,
Эки эдекти кайра кыстанып,
Темир тайакты тайанып,
Кöк-бöрÿни истегенче
Кара тайганы кöстöй берди.
Саҥыскан-байдыҥ айгырлу малын
Турган jерине таштап ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ уйку jоктоҥ
Кöк-бöрÿни истешкенче,
Ада-эне jок Öскÿс-Уул
Кара тайганыҥ кырына jетти,
Кöк-бöрÿниҥ изи дезе
Караҥуй куйга кире берди.
Öскÿс-Уул jалтанбады,
Оны ээчий кирип ок ийдн.
Ыраак барган ба, айла jок по,
Öскÿс-Уул онызын билбеди.
База кöрÿп турар болзо,
Кара куйдыҥ ичинде
Кöс тайкылар чÿм болды.
Мандык торко мында jайылган,
Мааны, кумдус мында тöжöгöн,
Кирлÿ колло тударга болбос,
Кирлÿ бутла базарга болбос,
Кеен jараш чÿм болды.
Андый чÿмди кöрÿп те турза,
Отурган улустары jок болды.
Öскÿс-Уул оны кайкап,
Ойто чыкпай, кöрö берди.
Тöрт кулакту кÿлер казанда
Ӱстÿ-jуулу эт кайнап турды.
Оны кöргöн Öскÿс-Уулдыҥ
Чилекейи шуурай берди.
«Ээзи ойто келбегенче,
Мынаҥ чыгып барбас» – деп
Öскÿс-Уул бойында шÿÿйле,
Кумдус тöжöккö отурып ийди.
Кыйын jадып амырай берди.
Анча-мынча jатканда,
Бир сары кÿчÿгеш кирди.
Отко аскан казанын кöрди,
Тöжöктö jаткан айылчыны кöрди,
Айыл ичин эбиреде аjыктады,
Ойто jана чыга мантады.
Оноҥ база саат болбой,
Ак-сары эне бöрÿ
Таш айылга кирип келди.
Отко салган казанын кöрди,
Тöжöктö jаткан айылчыны кöрди,
Айыл ичин эбиреде аjыктады,
Ойто jана чыга маҥтады.
Öскÿс-Уул олордыҥ кылыгын
Сананып таппай кайкап jатты.
Оноҥ база саат болбой,
Кöк-jажыл ада бöрÿ
Таш айылга кирип келди.
Öскÿс-Уулды кöргöн бойынча,
Турган jерине силкинип ийди,
Бöрÿ кеби jоголо берди,
Бажы буурул кижи болды.
Jаш тужунда jаражы билдирет.
Jаакташ койу сагалду эмтир,
Jарды jалбак бöкö эмтир,
Баатыр укту кижи билдирет.
Jардак ÿниле мынайда сурады:
«Амыр-энчÿ jадыҥ ба,
Адазы jок Öскÿс-Уул?
Кÿреҥ адыҥ кайда барган,
Темир така бутка кийген,
Темир тайак тайанган,
Jойу базып jÿрÿҥ сен?»
Оны уккан Öскÿс-Уул
Ченеген сöсти билип ийди.
Тура jÿгÿреле, кату айтты:
«Тузакка алдырган койондорымды алып,
Кабуга тÿшкен камдуумды алып,
Jаҥыс калтар адымды экелип,
Эмди кемди öчöйзигер?
Кемди электёп отураар?
Айдыжарга сöс табарым,
Тудужарга чак табарым!»
Оны уккан айылдыҥ ээзи
Кÿлÿмзиренип, каруун берди:
«Комудаба, Öскÿс-Уул,
Jаҥыс калтар адыҥ
Одорлу jерде jакшы туру.
Аҥдап тапкаи алуларыҥ
Кайырчакта сÿрлÿ jадыры.
Саҥыскан-байга кыйналбазын деп
Сени мен jериме экелдим.
Сендий jакшы уулла
Jажын чакка тöрööн болорго
Jакшы кару наjы болорго
Бери алдырткан мен эдим!» – деди.
«А слердиҥ öскöн jеригер кайда?
Нениҥ учун киргенеер куйга?
Ады-jолыгар кем болор?» – деп
Öскÿс-Уул ойто сурады.
Оны уккан айылдыҥ ээзи
Ойто каруун мынайда айтты:
«Мен сендий ок jокту jаткам,
Байларга jажына иштегем.
Баатыр ийдем бар болгон,
Jаҥыс кыс бала азырагам.
Ол баламды байлар аларга
Келип менеҥ сурагандар.
Jöплö олорго бербезимде,
Олор мениле jуулашкандар.
Jаҥыс баламды олорго бербей
Jадала, туманды тÿжÿреле,
Олдрдоҥ качып чыккан эдим.
Бу jерге келеле,
Бöрÿ кепти кийеле,
Аҥдап-куштап jаткан эдим.
Албатыны шиҥдеп jÿрген мен.
Meгe нöкöр табылгай не деп
Узак öйгö сакып jÿргем.
Андый нöкöр сен болорынча,
Бойыма тартып аларга
Албаданган мен эдим.
Адакы учында келеле,
Амадаган сагышка jедип алдым.
Айылыма сени экелдим.
Jаҥыс эрке балама
Санааҥ jетсе, jуртагайыҥ
Санааҥ сениҥ jетпезе,
Ойто буруп jангайыҥ»
Оны уккан Öскÿс-Уулдын
Санаазы jаҥы токунады.
Оноҥ ары эрмек-куучык
Айдары jок чöйÿле берди.
Анча-мынча болбой туруп,
Эне бöрÿ ле сары кÿчÿк
Таш айылга кирип келдилер.
Турган jерине силкинип ийдилер
Эне бöрÿ болгоны
Эки саамай кажайган
Эмеген кижи боло берди.
Эки кöстиҥ алдына
Арга jоктоҥ чийÿзи
Тереҥ тартылганы jарт болды.
Сары кÿчÿк болгоны
Ары кöрзö ай кеберлÿ,
Бери кöрзö – кÿн кеберлÿ,
Эки качары jайгы чечектий,
Эки кöзи тÿндеги jылдыстый,
Айдып болбос jараш болды,
Кирлÿ колло тударга jарабас
Алтын-Туулай деп атту
Jараш сÿрлÿ кыс болды.
Ол келген эки кижи
Öскÿс-Уулла jакшылашты.
Ады-jолын билишкенде,
Амыр-энчÿзин угушканда,
Алтын стол jылыжа берди.
Алама-шикир аш чогулды.
Ададаҥ бÿткеели, энедеҥ чыккаалы.
Калтар атту Öскÿс-Уул
Мындый амтанду курсакты
Эрдине jууктатканы jок болгон
Саҥыскан-байдыҥ jиген сööгин
Челдеп jÿретен ол болгон.
Jазалду ашты jиген соҥында,
Jакшы куучындар болгон соҥында
Айылдыҥ ээзи карыган кижи
Öскÿс-Уулга мынайда айтты:
«Jаан сöстö jажыт jок,
Улу сöстö уйат jок.
Кöзиҥ сениҥ отту учун,
Кöксиҥ сениҥ ойлу учун
Бир сöс айдарга отурым,
Эр бÿткенде, кижи алатан,
Кыс бÿткенде, кижее баратан
Экÿ слер оҥдошпос болор деп
Эрмекти мен баштап отурым.
Алтын-Туулай кызым,
Öскÿс-Уул наjым,
Одыгар бирге кÿйзин деп,
Орынаар бирге болзын деп.
Ада jÿректеҥ айдып турум.
Jарадып слер угатан болзогор,
Оҥ колыгардаҥ тудужаар.
Оҥ jаактаҥ окшоныжыгар!»
Оны уккан Алтын-Туулайдыҥ
Эки jаагы кызара берди,
Эки кöзин тöмöн кöрди…
Öскÿс-Уул öрö турды,
Алтын-Туулайга колын сунды,
«Адаҥныҥ алкыжыла колыгарды
Сурап турум слердеҥ» деди.
«Эмискен энемниҥ сöзин
Эки кулагым уккалакта,
Колымды кижее бербезим,
Сöзимди слерге айтпазым» деп
Алтын-Туулай кыс айтты. –
Энезине кылчайып кöрди.
«Адаҥ ла мениҥ санаабыс
Азыйдаҥ jаҥыс болгон эди.
Алдында турган Öскÿс-Уулды
Бойыбыс алдырып келгенибис.
Калганчы сöс сенде болзын,
Карыган бистеҥ незин сурайзыҥ»
Ак саамайлу карыган энези
Кызына онойдо каруу берди.
Бу тужунда Алтын-Туулай
Öскÿс-Уулга чике кöрди.
Эки jииттиҥ кöстöрн
Эмди ле отту табарышты,
Эрмёги jогынаҥ сöстöрин билишти.
Ол кÿннеҥ ала jаан jыргал
Таш айылда баштала берди.
Тойдыҥ öйи öдöрдö,
Адазы балдарына мынайда айтты:
«Айылду-jуртту болуп калдыгар,
Атанып эмди jанып кöрÿгер.
Алар немелерди алыгар.
Албатылу jерге кöчÿгер» –
Онойдо адазы айдала,
Кайырчакта камду, койондорын
Кабыра тудуп, алып берди,
Калтар адын экелип берди.
Öскÿс-Уул бойы дезе
Калтар адын ээртеп ийди.
Алтын-Туулай эжиниҥ
Алган кебин коштоп ийди.
Ада-энезиле jакшылаштылар,
Оҥ jаактаҥ окшоштылар.
Алтын-Туулай ла Öскÿс-Уул
Ары болуп баскылап ийди.
Ада-энези ээчий чыгып,
Кöстöриле ÿйдежип, арткылады.
***
Оноҥ ары Öскÿс-Уул
Алтын-Туулай абакайыла
Канча талайды кечтилер,
Канча тууны аштылар.
Саҥыскан-байдаҥ ыраак jок
Ак-Тöбö тайга эдегине jеткиледи.
Алтан айры будакту
Бай теректиҥ тöзине келгиледи.
Ол теректиҥ барбагы дезе
Jÿс айгырлу мал келзе,
Куйругы кöрÿнбей jажына берер,
Jÿс öрöкö jурт келзе,
Ыш кöрÿнбей jуртай берер.
«Бого jадар керек» – деп,
Öскÿс-Уул эжине айтты.
Алтын-Туулай jöпсине берди.
Адыныҥ кожын мында тÿжÿрди.
Ай-отыгын чагып ийеле,
Jалбышту отты кÿйдÿрип ийди.
Алтын-Туулай абакай эжи
Кара камдуны каптаҥ чыгарды
Тумчугынаҥ тудала, силкип ийди.
Ары кöрöлö, ойто кöргöлöктö,
Алты булуҥду ак кемирчек,
Ак кийис айыл бÿде берди.
Айыл ичиниҥ jазалы
Айга-кÿнге мызылдай берди.
Канча jÿзÿн казан-айак
Айыл ичине jеткил болды.
Алама-шикир аш-курсагын
Jиир кижилер jок болды.
Алты ÿйелÿ ат чакызы
База да мында кадала берди.
Алтын-Туулай абакай келин
Кызыл тÿлкÿ терезин
Кайырчактаҥ чыгара тартып,
Тумчугынаҥ тудала, силкип ийди.
Алтан беелер коҥур айгырлу
Айыл jанына одорлой берди.
Баатыр адыныҥ jуу-jепсели
База оноҥ тÿжÿп келди.
Шыҥырт, кÿзÿрт эде берди,
Тöрт койонныҥ терелерин
Катай тудала, силкип ийди.
Бозулу он уйлар тÿшти,
Тоолоп болбос койлор тÿшти,
Эки сары тайгыл тÿшти.
Jаҥыс кÿн öткöлöктö,
Jадын jакшы jарана берди.
Ол кÿннеҥ ала эмди
Öскÿс-Уул ла Алтын-Туулай
Сайрап омок jуртай берди.
* * *
Анча-мынча кÿндер öткöндö,
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Аҥдап-куштап барган бойынча,
Ак-Тöбö кырга чыктылар.
Jаҥмырлу кÿнде мал ыжыгы,
Изÿ кÿнде мал серÿÿни
Алтан айры бай теректиҥ jанында
Алты булуҥду ак кемирчек
Ак кийис айыл турганын кöрдилер.
Аттарын камчылап jедип келдилер
Öскÿс-Уул удура чыгып келди,
Олорго jалынбай, омок кöрди,
Эки мыкынын тайанып ийди.
Öскÿс-Уул ат албаста,
Бöрÿгин алып мÿргÿбесте,
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Аттарын тыҥ камчыладылар,
Адазын кöстöп jандылар.
Ат ÿстÿнеҥ кыйгырдылар:
«Калак-кокуй, адабыс!
Öкпöзи кöрÿнген Öскÿс-Уул
Айдары jок байып калган,
Ай кеберлÿ кижи алган.
Мал тебеези бай теректиҥ тöзинде
Ак кемирчек айыл туткан.
Калыҥ айгыр мал азыраган,
Каргана кепту койлор азыраган,
Кыйрык мÿÿстÿ уйлар сааган,
Сайрап jатканын бис кöрдибис!»
Оны уккан Саҥыскан-бай
Уулдарына каруузыи айтты:
«Акыр, уулдарым, меҥдебегер!
Узакка ол сайрап болбос.
Jаман ийтти öлтÿреле,
Jараш ÿйин блаап аларыбыс.
Оныҥ аргазын мен табарым.
Оны мен бойым базарым!»
Ол кÿннеҥ ала Саҥыскан-бай
Не ле сÿмезин шÿÿй берди.
Öскÿс-Уулга öлÿм бедиреди.
Бир катап Öскÿс-Уул
Алтайына аҥдап барды,
Саҥыскан-байдыҥ jаан уулы
Бу керекти jастырбады.
Öскÿс-Уулдыҥ айылына
Öнöтийин айылдап келди.
Эртен тура келген бойы
Эҥирге jетире отура калды.
Бозом тÿн кирерде,
Алтын-Туулай оноҥ сурады:
«Саҥыскан-байдыҥ jаан уулы,
Бÿгÿн мында конорго отураар ба?»
«Э-э, конорго санандым» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ уулы айтты.
«Андый санаагар бар болзо,
Тÿнÿкти чыгып jаап ийеер» – деп,
Алтын-Туулай база айтты.
Саҥыскан-байдыҥ jаан уулы
Чыгып, айылдыҥ тÿнÿгин jапты,
Таҥ атканча jаап болбой
Тура калганын билбей калды.
Уйатка кирип, айылга да кирбей,
Атанган бойынча jанып ийди.
Не болгонын эки карындажына
Арга jоктоҥ айдып берди.
Оны уккан ортон карындажы
«Мен баратам» – деп кöкÿп айтты.
Оҥоры-тескеери адын ээртеди.
Öскÿе-Уулдыҥ айылы jаар
Öрö дö кöрбöй, маҥтадып ийди.
Анча-мынча болбой туруп,
Öскÿс-Уулдыҥ айылына
Jедип келген турбай кайтты.
Эжикти ачып кирип келди,
Эзен-jакшызын угужып турды.
Алтын-Туулайдыҥ jаражына
Эки кöзи тайкылып отурды.
Эртен тура келген бойы
Эҥир киргенче билбей калды.
«Саҥыскан-байдыҥ ортон уулы,
Бÿгÿн мында конорго отураар ба?» – деп,
Алтын-Туулай оноҥ сурады.
«Э-э, конорго санандым» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ уулы айтты.
«Андый санаагар бар болзо,
Эжиктиҥ кÿрÿгин салыгар» – деп,
Алтын-Туулай база айтты.
Саҥыскан-байдыҥ ортон уулы
Эжик кÿрÿгин салып болбой,
Таҥ атканын билбей калды.
Таҥ атканын кöрöлö,
Адына минип качып jанды.
Эки карындажына не болгонын
Тöкпöй, чачпай айдып келди.
Оны уккан кичу карындажы
Отурып болбой тура jÿгÿрди.
Оҥоры-тескеери адын ээртеп,
Ӱзеҥизин jастыра-мыстыра тееп,
Атка тÿрген минип ийди.
Öскÿс-Уулдыҥ айылын кöстöп,
Элее эдип учуп ийди.
Анча-мынча болбой jÿрÿп,
Ак кемирчек айылга jетти.
Адын меҥдеп буулайла,
Айылга кирген мында турды.
Эзен-jакшы угушкан соҥында,
Саҥыскан-байдыҥ кичÿ уулы
Алтын-Туулай келиннеҥ
Эки кöзин албай кöрди,
Эртен тура келген бойы
Эҥир киргенин билбей калды.
Бозом тÿнниҥ киргенин
Отурып jада сеспеди.
«Саҥыскан-байдыҥ кичÿ уулы
Бÿгÿн мында конорго отураар ба?» – деп
Алтын-Туулай оноҥ сурады.
«Э-э, конорго санандым» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ уулы айтты.
«Андый санаагар бар болзо,
Ол чöйгöнди какпап койоор» – деп,
Алтын-Туулай база айтты.
Саҥыскан-байдыҥ кичÿ уулы
Чöйгöн какпагын jаап болбой,
Таҥ атканын билбей калды.
Jер jарыганын ол кöрöлö,
Адына минип тÿрген jанды.
Аргазы jоктоҥ таҥ адырганын
Акаларына айдып берди.
Алтын-Туулай сÿмезин кайкап,
Аайын таппай отургылады.
* * *
Аҥдап барган Öскÿс-Уул
Кишти болзо каралада,
Кийик болзо семистеде
Адып jанбай канайтты.
Алтын-Туулай jаш келин.
Апшыйагыныҥ экелген алуларынаҥ
Кеп jакшызын кöктöди.
Адып келген аҥдар эдинеҥ
АШ jакшызын быжырды.
Ойто jыргап jада бердилер,
Оды öчпöс ырысту болдылар.
Онойдо jуртап jатканча,
Бир кÿнде эртен тура
Саҥыскан-байдаҥ элчи келди,
Öскÿс-Уулга мынайда айтты:
«Эртен тура таҥ эрте,
Таҥдайланып таҥ адарда,
Курееленип кÿн чыгарда,
Öскÿс-Уул келзин деп
Саҥыскан-бай айттырган».
Öскÿс-Уул мойношподы,
Барар болуп jöбин берди…
Эртезинде таҥ адарда,
Öскÿс-Уул атанып барды.
Саҥыскан-байдыҥ айылына
Jедип келген турды.
Оны кöргöн Саҥыскан-бай
Отурган jеринеҥ öрö турды,
Ак ширдекти jайа салды,
Öскÿс-Уулды кÿндÿлеп уткуды.
«Öрö отураар» – деп ого айтты.
Саҥыскан-бай кööрöп турды,
Аш jакшызын салган турды.
Кÿндÿлеш божогон соҥында
Öскÿс-Уулга мынайда айтты:
«Öскÿске öскöн сен эдиҥ,
Эмди эрлу эр болдыҥ.
Jоктуга jÿрген сен эдиҥ,
Jакшылыкту бай болдыҥ.
Ат ийдезин jарыжып билетен,
Эр ийдезин маргыжып билетен
Экÿ маргаан этсебис кайдар?
Ӱч катап сен jажын,
Мениҥ уулдарым сени тапсын.
Ӱч катап уулдарым jажынзын,
Олор ÿчÿни сен тапсаҥ.
Мениҥ уулдарым ойнотсо,
Ак малым, алкы jööжöм
Ончозы сениҥ болзын.
Сен биске ойнотсоҥ,
Алтын-Туулай абакайыҥ бер».
Оны уккан Öскÿс-Уул
Анча-мынча сананды,
Адакы учында jöпсинди.
«Слердиҥ кÿÿнди jандырганча,
Маргыжар болзо, маргышкай!» – деди.
Ойто атанып jанып ийди.
Алтын-Туулай абакайына
Кöргöн-укканын айдып бердн.
«Озо jажынар болдым» – деди.
«Кайда jажынарга отурыҥ?» – деп,
Алтын-Туулай оноҥ сурады.
«Казан-айактар ортозына
Канайып-канайып jажынарым» – деп,
Öскÿс-Уул каруузын берди.
Неме эзебей отура берди.
Алтын-Туулай оны угала,
Jÿреги чочып, коркуп отурат,
Jÿзи кандый кубулып турат.
Анча-мынча болбоды,
Аттардыҥ тибирти угулып келди,
Ат чакызына jедип келди.
Öскÿс-Уул jада тÿжеле,
Öдÿктиҥ оромыжы боло берди.
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Ак кемирчек айылга кирдилер,
Таҥ эртедеҥ ала
Эҥирге jетире бедиредилер.
Öскÿс-Уулды табатан
Аргалары табылбады.
Адакы учында айттылар:
«Сени таппадыс, Öскÿс-Уул,
Кайда jадырыҥ, бери кöрÿн». –
«Мында jаткан кижини таппас,
Ӱч кижиниҥ кöзигер кайда? – деп
Öдÿк оромыжы Öскÿс-Уул
Öрö турала, олорго айтты.
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Санаазы öчöмик ойто jандылар.
«Бисти барып бедире» – деп
Öскÿс-Уулга jакып бардылар.
«Кайдаҥ олорды бедиреериҥ?» – деп,
Алтын-Туулай абакай сурады.
«Каптардыҥ ортозынаҥ кöргöйим» – деп,
Öскÿс-Уул карууны берди.
«Каптардыҥ ортозынаҥ таппазыҥ» – деп
Алтын-Туулай онойдо айтты,
Оноҥ ары кожуп ийди:
«Саҥыскан-байга jедип браатсаҥ,
Jол jанында койлор турар,
Ол койлордыҥ ортодо
Ӱч куча сÿзÿжип jадар.
Олорго сен jууктап кел,
Олордыҥ бирÿзин тудуп ал,
Бычагыма сап эдедим деп,
Мÿÿзин кезерге бычагыҥ ал.
Ол тушта ол отура тÿжер,
Саҥыскан-байдыҥ уулы болор».
Оны уккан Öскÿс-Уул
Санаазы омок атанып ийди,
Саҥыскан-байды кöстöп ийди.
Jол ортозын öдÿп келди,
Саҥыскан-байга jууктап келди.
Эмди кöрÿп барып jатса,
Jол jанында койлор туру,
Ӱч куча сÿзÿшкилеп туру.
Оны кöргöн Öскÿс-Уул
Кучаларга jаба jортуп келди.
Jаан сööктÿзин талдап тутты.
Кынынаҥ бычагын чыгарып алды.
«Бычакка сап эткедий
Макалу бÿткен мÿÿс эмтир,
Кезип албаганча болбос» – деп,
Öскÿс-Уул бычагыла
Мÿÿсти кезерге тура берди.
«Ой! Кижиниҥ кулагын кеспегер!» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ jаан уулы
Отура тÿшпей канайтты.
Баштапкы маргаанды алала,
Öскÿс-Уул ойто бурулды.
«Алтын-Туулай абакайым
Тегиндÿ кижи эмес ок туру!» – деп
Бойында сананып, jанып келди.
«Сениҥ айткан сÿмеҥле
Маргаанды мен алдым» – деп
Алтын-Туулайга айдып келди.
Анча-мынча болбоды,
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Ат чакыга jедип келдилер.
Öскÿс-Уул абакайыла
Jöптöжöргö до болбой калды.
Öскÿс-Уул маҥзаарыйла,
Эмегениниҥ оймогы болуп
Кубулала, jада берди.
Ӱч уул кирип келдилер.
Ӱйдиҥ ичин узе бедиредилер.
Öскÿс-Уулды таап болбой,
Öкпöлöри арай jарылбады.
Калганчыда чак чыкканда,
Jаҥыс ÿнле айттылар:
«Кайда jажындыҥ, Öскÿс-Уул?
Бери биске кöрÿн тÿрген» –
«Мен мында отурым!» – дейле,
Уйиниҥ jанынаҥ Öскÿс-Уул
Туруп келген мында турды.
Оны кöргöн ÿч карындаштар
Ойто аттарын турген мингиледи.
Адазыныҥ jуртын олор кöстöи,
Кайра да кöрбöй, jÿрÿп ийдилер.
«Кайдаҥ олорды бедиреериҥ?» – деп
Алтын-Туулай абакай сурады.
«Ӱч кучаныҥ мÿÿзин кескейим» – деп,
Öскÿс-Уул кокурлап айтты.
«Кокур-ойын токтой берзин» –
Алтын-Туулай jартап айтты.
«Мынаҥ атанып барар болзоҥ,
Саҥыскан-байга jедип келзеҥ,
Темир согор устарга кел.
Ол устардыҥ jанында
Ӱч jаҥы эгÿ jадар.
Ол эгÿни алган бойынча,
Бычагыҥды курчыдып ий».
Оны уккан Öскÿс-Уул
Калтар адына минип ийди,
Саҥыскан-байдыҥ jуртына
Тÿрген-тÿкей jÿрÿп ийди.
Анча-мынча болбой туруп,
Байдыҥ jуртына jедип келди.
Аттыҥ тискинин бура тартып,
Темир согор устарга келди.
Ӱч jаҥы эгÿни алып,
Бирÿзин бычагына jышты.
«Калак-кокый, кижи öлди!» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ ортон уулы
Отура тÿшпей канайтты.
Экинчи маргаанды алала,
Öскÿс-Уул ойто jанды,
Коолодо кожоҥдоп келди,
Алтын-Туулайын мактап келди.
«Сениҥ айткан сÿме сöзиҥ
Экинчизин jеҥдеп чыкты!» – деди.
«Эмди кайда jажынарыҥ?» – деп,
Алтын-Туулай оноҥ сурап турды.
«Казан-айактыҥ ортозына
Jажынбай база кайдарым» – деп.
Öскÿс-Уул каруун айда салды…
Саныскан-байдыҥ ÿч уулы
Эжикке мында jаба jетти.
Маҥзаарыган Öскÿс-Уул
Кап ÿстÿне чыга конды,
Тÿлкÿ бычкак бöрÿк болуп,
Тÿрÿлеле, jадып ийди.
Саҥыскан-байдыҥ ÿч уулы
Чак чыкканча бедиредилер.
Таппас öйине jедерде,
Jаҥыс ÿнле айттылар:
«Кайда jадырыҥ, Öскÿс-Уул?
Бис сени таппадыбыс». –
«Мында jаткан кижини кöрбöс
Кайткан каралга улустар» – деп,
Кап ÿстÿнеҥ Öскÿс-Уул
Каткырганча туруп келди.
Ӱч уул уйалганына
Токтоп туруп болбодылар.
Узеҥилерине jастыра тееп,
Ойто айылына маҥтаттылар.
Калганчызын jажынарга бардылар.
Олор баргылаган соҥында
Алтын-Туулай jаш келин
Öскÿс-Уулдаҥ сурады:
«Калганчыда ÿч уулды
Кайдаҥ бедиреерге туруҥ сен?» –
«Кажаган-чулан ичинеҥ
Бедиреп кöргöйим ле база» – деп,
Öскÿс-Уул каруузын берди.
Калтар jаҥыс адына минди.
«Акыр, апшыйагым, меҥдебе,
Кайдаҥ табарыҥ айдып берейин» – деп,
Алтын-Туулай оны токтотты.
«Саҥыскан-байдыҥ айылыныҥ jанында
Ӱч коо табылгы öзÿп турар.
Оныҥ бкрÿзин туткан бойынча
«Камчыныҥ сабы табылды» – дейле,
Бычакла кезерге сананзаҥ,
Ӱч уулдыҥ бирÿзи болор.
Калганчы маргаанды алып чыгарыҥ».
Оны уккан апшыйагы
Омок сананып jелип ийди,
Саҥыскаи-байга jедип келди.
Абакайыныҥ айдып бергенинче
Ӱч табылгыга jедип келди.
Кичу табылгыны туткан бойынча,
Кындагы бычагын чупча тартты:
«Камчыга сап эдерге
Кандый макалу табылгы» – деди,
Тöзинеҥ кезерге jедип келди.
«Ой, кижиниҥ будын кеспе!» – деп,
Саҥыскан-байдыҥ кичÿ уулы
Отура тÿшпей мында кайтты.
Ӱчинчи маргаанды алала,
Öскÿс-Уул ойто jанды.
Эрин бойыла кожоҥдоп келди,
Эргегиле шоорлоп келди.
«Айланайын Алтын-Туулай,
Ӱчинчи айткан сениҥ сÿмеҥ
База да макалу jарады.
Маргаанды ончозын алдыбыс.
Макалу эмди jуртаарыбыс!» – деп
Öскÿс-Уÿл онойдо айдып турды,
Ойто jыргап jуртай берди.
* * *
Ӱч маргаанды алдырганына
Саҥыскан-бай чыдашпай барды.
Тÿште болзо, отурып болбойт,
Тÿнде болзо, уйуктап болбойт.
Ак малын, алкы jööжöзин
Кöлдöҥ берерге болбой турды.
«Jок ол таҥманыҥ колына
Jööжöмди тегин бербезим!
Ол ийтти мекелеп,
Эрлик-бийге ийип кöрöр.
Оноҥ ол келип болбос,
Бистиҥ jööжöни алып болбос» – деп,
Саҥыскан-бай уулдарына айтты…
Öскÿс-Уулга база элчи ийди.
«Тÿрген-тÿкей келзин» – деди.
Элчизи келип, Öскÿс-Уулга айтты.
Öскÿс-Уул мойношподы,
Ол ло тушта jедип келди.
Оны кöргöн Саҥыскан-бай
Эки кöзине меке тартынды,
Эрмек-тили jымжай берди,
Öскÿс-Уулга мынайда айтты:
«Бис экÿ jööжö алыжарда,
Jаан сÿрлÿ той эдер керек,
Jакшы амтанду аракы ичер керек.
Оныҥ учун мен сени
Бир айбыга ийерге санангам.
Кÿчсинбес болзоҥ, айдарым,
Кÿчсинер болзоҥ, айтпазым». –
«Немезин мен кÿчсинейин» – деп,
Öскÿс-Уул каруузын берди.
«Озодо Эрлик-бийге мениҥ адам
Эки алтын jыракы бертир.
Ончо немелеримди алып турганда,
Оны барып экелип алзаҥ,
Амтанду аракыны ого азарыс,
Алар jööжöҥö кожулта болор» –
Саҥыскан-бай калганчыда айтты,
Тÿлкÿ кептÿ jылбыҥдап турды.
Оны уккан Öскÿс-Уул
Барар болуп jöпсинди.
Ойто чыгып атанып jанды.
Кöргöн-уккан солундарын
Алтын-Туулайга айдып келди.
«Jе канайдар оны база.
Барбаганча болбос туруҥ,
Мал баштаган ыйык jалду
Ак-коҥур айгырыҥды мин,
Алтан тажуур аракы ал,
Алты тилду комус ал» – деп,
Алтын-Туулай онойдо jакыды.
Апшыйагын jолго шыйдыды.
Качан шыйду бÿткен соҥында,
Алтай ÿстÿне айрылыжар тушта,
Jаҥы бириккен jаш кööркийлер
Оҥ колынаҥ бек тудужып,
Оҥ jаактаҥ изÿ окшожып,
Айрылышпай мында кайтты.
Оноҥ ары Öскÿс-Уул
Ак-коҥур айгырыныҥ
Сокпос jанын согуп ийди,
Тартпас jанын тартып ийди.
Jер тамыныҥ оозын кöстöп,
Салкын-куйун jÿрÿп ийди.
Турган изи артып калды,
Барган изи jок болды.
* * *
Эрjенелÿ ак-коҥурдыҥ
Тöрт таманы тепкен jердеҥ
Кызыл jалбыш чöйÿлип браадат.
Кату jерге басканда,
Кара кöлдöр тÿÿлÿп калат.
Бийик тууга тепкенде,
Кыры кыйыжып jабызап калат.
Тÿнде болзо, уйкузы jоктоҥ,
Тÿште болзо, амыры jоктоҥ,
Jер тамыныҥ оозына
Jедип келген мында турды.
Кара киш бöрÿгин
Кептей тартып кийип ийди.
Коҥур айгыр колоҥын
Коштой толгоп тартып ийди,
Одус jылга божобос этти.
Агаш-ташту Алтайла,
Айлу-кÿндÿ теҥериле
Jакшылажып эзендежеле,
Кара тамыга чурадып ийди,
Караҥуй jерге туже берди.
Тÿни-тÿжи билдирбес
Бозом караҥуй jер болды.
Узак учы билдирбес
Узун барган чöл болды.
Эмди онойдо браатканча,
Кайыҥ агаштаҥ ÿзÿлген
Алтын сары jалбырак
Ээр кашка кайдаҥ да
Келип тÿшпей канайтгы.
Öскÿс-Уул оны кöрÿп,
Алаҥ болуп ала койды.
«Айланайын эжим» – деп
Алтын-Туулай кыйгырала,
Бÿдÿмдÿ бойы тура тÿшти.
Öскÿс-Уулды окшоп ийди,
«Эрлик-бийдиҥ эжигине
Сениҥ учун мен барайын.
Сен мени мында сакы.
Мениҥ сöзим угуп отур» – деп
Абакайын онойдо айдала,
Ак-коҥур атты
Кургак тезек эдип кубултып ийди.
Öскÿс-Уул апшыйагын дезе
Öлöҥ-чöп эдип кубулытып ийди.
Алтан тажуур аракыны
Jаҥыс тажуур эдип таптады,
Алтын тилдÿ комузын
Торко курга тÿÿп ийди.
Эрлик-бийдиҥ jуртын кöстöп,
Эки эдекти кайра кыстап,
Базып ийбей мында кайтты.
Анча-мынча барган соҥында,
Jедип келбей канайтты.
Jе öргöниҥ эжигинде
Эр jанында бир сары ийт
Алты кöстÿ, алты кулакту турды.
Эпши jанында бир кара ийт
Jети кулакту, jети кöстÿ турды.
Алтын-Туулайга ыркыранып чыгарда,
Койынынаҥ эки курут алып,
Эки ийткё таштап берди.
Эрлик-бийдиҥ эки ийди
Курутты меҥдеп тиштеп алдылар.
Куйруктарыла jалканчып,
Алтын-Туулайды эрке кöрдилер,
Кыҥыс эдип ÿрбедилер.
Jес öргöниҥ эжигине келди,
Тутказынаҥ тартып кöрди.
Каалгалу кара эжик бöктÿ болды.
Канча кÿч jеткенче тартты,
Jе ачылар аайы jок болды.
Алтын-Туулай арга jокто,
Алтан кöстÿ алтын шоорды
Алтан jÿзÿн ойной берди.
Тогузон тилдÿ томро комус,
Тогузон jÿзÿн ойной берди.
Ол ойынды тыҥдап турган
Эрлик-бийдиҥ эки ийди
Öрö кöргÿлеп улуды.
Кöстöринеҥ jаш тöгÿле берди.
Соодуда турган тöрт кулакту
Килиҥ-кара Эрликтиҥ ады
Шыркырада киштеп турды,
Токтоп болбой, бийелей берди.
Эрлик-бийдиҥ эжиги
Араайын ачыла бербей кайтты.
Алтын-Туулай кöрöр болзо,
Эрлик-бийдиҥ абакайы
Эжикти ачкан мында турды.
Эки эмчегин болгожын,
Эки ийининеҥ ажыра салган.
Эки тулуҥы болгожын,
Jерге тийип сÿÿртелип турды.
Эки эрди эмчегин öткÿре
Калбайып калган турбай кайтты.
Кöзиниҥ ириҥи кöгöрö койулган,
Кöрöргö сÿрекей коркушту болды.
«Мынайда jараштыра ойногон
Кайдаҥ келген кыс эдиҥ? – деп,
Эрликтиҥ абакайы онойдо сурады.
«Айлу-кÿндÿ Алтайдаҥ
Айбыга келген мен эдим.
Öргö эжигин ачып болбой,
Килейтен улуска туштап болбой,
Кунукчылду ойын ойноп,
Отурганым бу эди» – деп,
Алтын-Туулай каруун берди.
Jер бÿдÿштÿ абакай
«Jес öргöгö киргей» – деп
Jöбин береле, ойто кирди.
Алтын-Туулай кööркий
Jес öргöгö кирип келди,
От айагына отура тÿшти.
Куулы каҥзазын колго алып,
Ачу таҥкызын азып ийди,
Эрлик-бийге суна берди.
Ээчиде комудалын айдып турды:
«Айлу-кÿндÿ Алтайдаҥ
Айбыга келген кижи эдим.
Сары чöлдиҥ jаказында jаткан
Саҥыскан-бай ийген эди.
Эрте чакта слерге берген
Эки алтын jыракым бар,
Оны барын экел деген.
Оныҥ учун келдим» – деди.
Оны уккан Эрлик-бий
Эки кабагын jемире кöрди.
Эки ийдинеҥ мынайда сурады:
«Нениҥ учун бу кижини
Мениҥ эжигиме jууктаттыгар?» –
«Ол биске курсак берген,
Оныҥ амтанын айдарга болбос.
Андый курсакты бис сенеҥ
Карыганча jибегенис.
Оныҥ учун ол кööркий
Амадузын алып jанзын,
Айбы керегин бÿдÿрип барзын.
Ого бис качан да болзо,
Jаманыс jетирер jаҥыс jок» – деп
Эки ийди каруузын бердилер,
Тÿрÿлеле, jадып ийдилер.
Эрлик-бий аргазын таппай калды.
Эки кöзи кандалып,
Кату сыркынду катап айтты:
«Мениҥ кулагым jакшы укпайтан,
Катап jазап айдып бер?»
Оны уккан Алтын-Туулай
Тажуурда аракызын алды,
Jылдыс кептÿ чööчöйине урды,
Оҥ колына jазап тутты,
Оҥ тулуҥын сыймап ийди,
Каруун Эрликке кожоҥло берерге,
Кöксин кеҥиделе, кожоҥдоды:
«Агаштаҥ эткен чööчöйим
Алтын кепту кöрÿнгей,
Ондо урган аракым
Алама-шикир таадыгый.
Мöҥÿн сÿрлÿ чööчöйим
Jылдыстаҥ jараш кöрÿнгей,
Мениҥ экелген аракым
Слердиҥ jÿрекке jарагай.
Алыс jерди бийлеген
Слердеҥ быйан болгой не?
Jетен jамы каданган
Jÿрегердеҥ алкыш болбой не?
Jер ÿстÿнеҥ ол келген
Meгe быйаныгар jеткей не?
Кара сананып мен келбедим,
Калык-jонныҥ айбызына jÿрдим.
Ööн бедиреп мен келбедим,
Öлбöс аргазында келген эдим.
Суузап отурган слер болзогор,
Канымды мениҥ ичигер,
Айбыга jÿргеним буруулу болзо,
Тынымды мениҥ алыгар».
Ол кожоҥды уккан Эрлик
Уйе-сööги божой берди,
Эки кöзине jаш айланды,
Таш jÿреги jымжай берди.
Тажуурда аракыны алып ийди,
Алтын чööчöйдöгизин ичип ийди.
«Бу киреге jетире
Мындый jакшы кожоҥ укпадым,
Мындый амтанду аракы ичпедим.
Калыктыҥ канын ичкемде,
Каныгарым там тыҥыйтан.
Кайран кожоҥды угала,
Кар болуп кайыла бердим,
Сарjу болуп jымжай бердим.
Амадап келгениҥди алар туруҥ,
Алтайыҥа ойто jанар туруҥ?»
Тажуурдагы амтанду аракыны
Эмегениле эку ичкиледи,
Оноҥ ары кожуп айтты:
«Мынаҥ jанып jедип барзаҥ,
Саҥыскан-байга мынайда айт:
«Арка тÿги сарбайган,
Азу тижи кылайган,
Эки кулак jапыйган,
Корон-сары jаакту,
Кызыл-сары кöстÿктÿ
Килиҥ-кара ийт болуп
Эрлик эжигине келзин» – дезеҥ.
Ӱч уулы ла ÿйине
База онойдо айдарзыҥ».
Эрлик-бий онойдо айдала,
Эки алтын jыракызын алып берди.
Эжигинеҥ чыгара ÿйдежип койды.
Алтын-Туулай абакайды
Кийининеҥ узакка кöрÿп артты…
* * *
Алтын-Туулай jаш келин
Эки алтын jыракыны
Öскÿс-Уулга jетирип келди.
Ады-бойыла тургузып алды,
Алакан jайып, jакшылашты.
«Кандый узак уйуктагам?» – деп
Апшыйагы онойдо айдып,
Эки jыракыны артынып ийди.
Ак-коҥурга минип алды.
Алтын-Туулай абакайы
Кара чымыл болуп кубулала,
Канадыла кожоҥдоп,
Jердиҥ ÿстÿн ол кöстöп,
Учуп чыга бербей кайтты.
Оны ээчий Öскÿс-Уулдыҥ
Ак-коҥуры канатту куштый,
Шуҥуп уча бербей кайтты.
Анча-мынча болбой туруп,
Агаш-ташту Алтайга,
Айлу-кÿндÿ jарыкка
Чыгып келбей канайтты.
Эрjенелÿ ак-коҥур
Ак öлöҥнöҥ ÿзÿп jиди.
Аржан суудаҥ амзап ичти.
Алтын-Туулай абакайы
Эрликтиҥ айткан сöстöрин
Öскÿс-Уулга тöкпöй-чачпай
Ончозын айдып бербей кайтты.
Оноҥ ары эки башка
Айрылыжып jÿре бердилер.
Анча-мынча болбой туруп,
Öскÿс-Уул эр бойы
Саҥыскан-байга jедип келди.
Эки jыракыны экелип берди.
Оны кöргöн Саҥыскан-байдыҥ
Эки кöзи маҥдайына чыкты,
Бажындагы бöрÿги чачылды.
Кеjегези чырчас этти,
Тамагынаҥ сöс чыкпай барды.
Бир кезекке чокол болды.
Адакы учында мынайда сурады
«Алыс jерде jуртаган
Адай-Эрлик нени айтты?»
Ол суракты угала,
Öскÿс-Уул мынайда айтты:
«Арка туги сарбайган,
Азу тижи кылайган,
Эки кулак jапыйган,
Корон-сары jаакту,
Кызыл-сары кöстÿктÿ
Килиҥ-кара ийт болуп,
Эрлик эжигине келзин» – деп,
Слерди онойдо jакыды,
Каруун сакып отуры.
Оны уккан Саҥыскан-бай,
«Ой, калак!» – деп кыйгырды.
Отурган jерине силкинди.
Килиҥ кара ийт болуп,
Кара jерди ол jытап,
Кара тамыны ол кöстöп,
Jеле бербей канайтты.
Оны кöргöн ÿч уулы,
Алган-тапкан ол эжи
База андый ийттер болуп,
Jер тамыга уулангылады,
Jööжöлÿ jуртын таштагылады.
Саҥыскан-бай ачабынаҥ
Jер тамыга jÿре берди.
Электеткен Öскÿс-Уул
Эбин таап jуртай берди.
Кату буудактарды öдÿп чыкты,
Канча сÿмени таап турды,
Ачап байды jеҥдеп ийди.
Ол кÿннеҥ бÿгÿнге jетире
Калтар атту Öскÿс-Уул
Алтын-Туулай абакайыла
Санаа jаҥыс jуртай бергиледи.
Эдегине балдар баскылады,
Эжигине мал кыймырады.
Улаазынаҥ уй ичти,
Иргезинеҥ ийт ичти.