Эр-Самыр

Алтай Албатыныҥ Ат-Нерелӱ Чӧрчӧги

Ӱч сÿÿри мöҥун тайгалу,
Ӱч тербек сÿт кöлдÿ,
Ӱч тербек сÿт кöлинеҥ
Кÿркÿреп аккан ак талайлу,
Айры-тейри ÿч мÿÿстÿ
Ак-боро атка минген
Ак-Бöкö баатыр кижи
Эчей-Бучай абакайыла
Энчилÿ, амыр jуртап jаатты.
Азыраган уулы болзо
Алтын-Тана абакайлу,
Ак-сары атка минген
Эр-Самыр деп уул болгон.
Ак-боро атка минген
Ак-Бöкö деп адазы
Ак малыныҥ тал ортозын
Айрып, уулына айдады.
Албаты-jоныныҥ кабортозын
Бöлип, уулына берип турды.
Ак талайдыҥ jарадына,
Кöк талайдыҥ белтирине,
Кебистий барган кöбöҥ чöлгö
Ак малын айдады,
Амыр, jакшы токунатты.
Ак тайганыҥ эдегине
Jетен jети будакту
Темир теректиҥ тöзине
Jети кат темир шибеени,
Кÿлер байзыҥ ак öргööни
Кÿнге удура ол тудат.
Алты ÿйелÿ алтын чакыны
Айга удура ол тудат.
Эр-Самыр деп уулына
Энчизин берип jуртатты.
Арт-учында Ак-Бöкö
Айылын кöстöп атанды.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Токунап мында jуртады.
Öрö-тöмöн баскындап,
Öй öткÿрип ол jÿрет.
Ары-бери баскындап,
Аркага кöрÿп, кунугат.
Арт-учында санаазын
Алтын-Танага ол айдат:
«Аттыҥ эди jыту эмес,
Аҥныҥ эдин санадым.
Койдыҥ эди jыту эмес,
Балыктыҥ эдин санадым.
Айылда тегин отурбай,
Аҥдап барза кайдар?» – деп,
Алтын-Танадаҥ сурап турат.
Алтын-Тана каруузын айдат:
«Азыйда аҥдабаган бойыҥ
Аркага незин чыгадыҥ?
Каан кижи аҥдабай,
Калыгын башкарза кайдар? – дийт.
Алты ÿйелÿ ат чакыда
Ат туратан учурлу.
Сегис бутту ак ширее
Ээн артпайтан учурлу».
Эр-Самыр деп баатыр кижи
Ээк сагалын сыйманат.
Эмеш шÿÿнип турала,
Эмегенине куучындайт:
«Алты ÿйелÿ чакыга
Кара-калтар ат турар.
Карындажым Катан-Мерген
Ак ширееде отурар.
Мен бурылып келгенче,
Калак, ÿйдеҥ чыкпа – дийт.
Айылыма ойто келгенче,
Айыл-jypттаҥ барба» – дийт
Оны уккан Катан-Мерген:
«Адым чакыда турар – дийт.
Сегис бутту ак ширеедеҥ
Сен келгенче, тÿшпезим» – дийт.
Кайран ÿйи Алтын-Тана
Ары кöрÿп, ыйлап турат,
Бери кöрÿп, каткырып турат.
Эр-Самырды божотпой,
Эрикчел сöзин айдып турат:
«Кара jышка барала,
Кайра келериҥ кандый не?
Бÿгÿн аҥдап барба» – деп,
Алтын-Тана ыйлап турат.
«Бÿгÿн аҥдап атанзаҥ,
Бир-бирÿбис барар» – дийт.
Алтын-Тана онойдо
Ачу-корон ыйлап турат.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эрмек айтпай, токумын алат,
Кÿлер арташ ээрин ээртейт,
Кÿмÿш ÿйген атка сугат,
Ӱргÿлjиге ÿзÿлбес
Ӱч куйушканды катай сугат.
Тогузон jылга ÿзÿлбес
Тогус колоҥ толгой тартат.
Ӱзеҥини чöйö тееп,
Ӱч темденип атка минет.
Турган jердеҥ казалап,
Туу-кайаны ажа берди.
Сайлу суулар чайбала берди,
Салкын-куйун шуулай берди.
Ак-боро ат эрjине
Алтын чöллö jелип ийди.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Элбек тууны кöстöй берди,
Анча-мынча барып jатса,
Ай карыгып токтой берди,
Аттыҥ бажы кöрÿнбей барды.
Кÿн карыгып токтой берди,
Ат кулагы кöрÿнбей барды.
Jаан талайлар чайбала берди.
Алып-баатыр Эр-Самыр
Аjыктап кöрÿп тургажын,
Jер тоозыны теҥериге чыгат,
Теҥери булуды jерге тÿжет.
Кайнап jаткан тозыннаҥ
Кара-калтар атка минген
Катан-Мерген кöрÿнип келди.
Эр-Самырга jаба jедип,
Эрмек-сöзин айдып турат:
«Ӱйдеҥ чыгып барарымда,
Ӱч конокко уйуктабадым.
Канча кÿнге чыгара
Кайнаткан курсак ичпедим,
Ат кулагы астыкпас,
Уйдыҥ мÿÿзи айрылышпас –
Öлгöн jерге кожо öлöли,
Öскöн jерге кожо öзöли».
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эрмегин ого айдып турды:
«Эригип турган эр болзоҥ,
Экÿ кожо баратан турус,
Карыгып jÿрген эр болзоҥ,
Кара jышка аҥдайтан турус».
Оноҥ ары эки карындаш
Коштой jелип ийдилер.
Эки аттыҥ кулагы тÿҥей,
Эки суулук шылырт эткен.
Эки баатырдыҥ сыны тÿҥей,
Эки ÿзеҥи шыҥырт эткен.
Элбек чöлди эбирип,
Экÿ jелип jÿрдилер.
Ак тайганыҥ колтугын
Алты айланып jелдилер.
Кобы-jикти керигилеп,
Кожоҥ салып jÿрдилер.
Ак тайгага чыгала,
Айландыра кöрÿп турдылар.
Ак тайгадаҥ кöргÿлеп турза,
Ай канатту куш та кöрÿнбейт.
Айры туйгакту аҥ да кöрÿнбейт.
Алаҥ кайкап, баатырлар
Анаҥ ары бардылар.
Кöк тайгага jеделе,
Эки эбирип келдилер.
Кöк тайганыҥ кöксинде
Кöрÿнгедий аҥ jок болды.
Узун аркага келдилер,
Учкадый куш jок болды.
Эр-Самыр аказы чöкöнöлö:
«Элезии кÿреҥ темир тууга
Эмди барып кöрöли деди,
Элик те болзо адалык» деди.
Катан Мерген карындажы
Каруузып айдып, куучыпдады:
«Канча тайга ажып келдис,
Аҥ-куш туштабады.
Элезин кÿреҥ темир тууга
Баратан болзоҥ, jаҥыскан бар.
Айылыма амыр jанайын – деди.
Аҥдайтан болзоҥ, аҥда» – деди.
Ондый сöсти угала,
Оноҥ ары Эр-Самыр
Jанарга турган карындажын:
«Ак-сарыныҥ ордына
Алты ÿйелÿ чакыга
Кара-калтарды буулаарыҥ.
Сегис бутту ак ширееге
Мен jанганча, отур» – деп,
Катан-Мергенди jакыйла,
Ак тайганы ажа берди,
Аҥдап-куштап jÿре берди.
Элезин кÿреҥ темир тууга
Элес эдип jÿре берди.
Элезин кÿреҥ тайганыҥ
Эдегин болзо эки эбирди,
Эш ле неме кöрÿнбес болды.
Айры туйгак тайкылар
Аҥ токтобос туу эмтир,
Ай канатту куш тÿшпес
Jемиди jок туу эмтир.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Айдары jок ачынды.
«Jоболгонду бу тайга
Jок болзын» – деп айдала,
Jес согоонло тайганы
Jемире адып тÿжÿрди.
Ачу-корон кыйгырып,
Ама-томо сыгырды.
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчыла
Ак-сарыныҥ jалмажын
Оҥдоп-солдоп сого берди,
Оноҥ ары ойлодо берди.
Канча кÿнге маҥтадып,
Каныкканын токтодып болбойт,
Ак-сарызын камчылап,
Ачынганын токтодып болбойт.
Эмди ле болгоонып келзе,
Энделип jÿргенин сезинди.
Ак-сарыны токтодып,
Амырап алар деп сананды.
Аржан суудаҥ ичеле,
Ак jаланга амырады.
Ак-сарызын отодып,
Анаҥ ары атанды.
Алтын тууга чыгала.
Ары -jанын аjыктап турза,
Ак малы кыймырашкан
Ак jалаҥдар кöрÿнет.
Кара албатызы каймыккан
Кара jыштый jурт кöрÿнет.
Ак öргööниҥ эжигинде
Алтын чакыда ÿч мÿÿстÿ
Ак-боро ат турды.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Алаҥ кайкап тура берди,
Аза бергенин билип ийди,
Öскö каанныҥ jерине
Келгенин jаҥы билинди.
Öзöктö jонды аjыктап,
Ак öргööни шиҥдей берди.
Лаптап кöрÿп тургажын,
Адазыны jурты эмтир.
Jарт таныйла, Эр-Самыр
Эрмектежер деп jортуп ийди.
Ак-сары адын
Ат чакыга буулап ийди.
Ада-энезин кöрöргö
Ак öргööгö базып кирди.
Эрмен-Чечен энези болзо,
Эрке уулын кучактай алат,
Эттиҥ семизин кайнадып турат.
Ак-Бöкö адазы болзо,
Ары кöрÿп уйуктап jадат,
Айткан сöсти укпай jадат.
Jаан удабай Ак-Бöкö
Jаткан jеринеҥ тура jÿгÿрди,
Jалгын чылап кöзин чагылтты,
Темир чилеп шыҥырап,
Теҥери чилеп кÿркÿреп,
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Эр-Самырды согорго келди,
Эптÿ тили кажылып келди.
Эрмен-Чечен энези:
«Jаман да болзо, уулыҥ,
Jалмажына согорго jарабас» – деп,
Камчызын суура тартала,
Каптардыҥ кийинине чачып ийди.
Айдары jок ачынган
Ак-Бöкöниҥ сöстöри
Ак öргöгö торгулып турды,
Айткан сöстöри бу болды:
«Каан болуп турган болзоҥ,
Калык-jоныҥды башкарбай,
Кара jышла не тенийдиҥ,
Кара албатыҥды не таштадыҥ?
Канча-канча алыптарыҥ
Калыкты этле азырабас па?
Арка-тууны кериирге
Аш-курсак jетпей туру ба?
Алтан каанныҥ агазы
Аҥныҥ эдин бедиреп,
Алтай керип jÿрÿҥ бе?»
Ак-Бöкö адазы
Айдары jок арбанып,
Ак ширееге чыгала,
Ары кöрÿп jада берди,
Артык эрмек айтпас болды.
Эки эдеги элбиреп,
Кийин эдеги калбырап,
Эрмен-Чечен энези
Алтын столын jылдырат,
Алама-шикир аш салат.
Ай билдирлÿ тажуурды
Алдына оныҥ тургузат .
Кÿн билдирлÿ тажуурды
Коштой эмди тургузат.
Эр-Самырды азырап,
Эрке сöзин айдып турат.
Арып калган баатыр уул
Аракыдап отурат.
Jаткан курсактаҥ тойо jип,
Jаман-jакшызын айдып турат.
Эки тажуурда аракы
Эди-сööгине öдö берди.
Эрмек-сöзи кöптöп,
Энезинеҥ сурап турды:
«Нениҥ учун адам меге
Айдары jок ачынды?»
Оны уккан Эрмен-Чечен:
«Ээ, чаалта, балам, – дийт.
Ээн калган jуртыҥды
Эрлик-бийдиҥ кÿйÿзи
Jуулап jÿре берген – дийт.
Ачылар-jабылардыҥ ары jанынаҥ
Ачап-сыйап Кара-Бöкö
Алган ÿйиҥди кöк букага
Jаба таҥып буулайла,
Калактадып, сыктадып,
Караҥуй алтайга апарган.
Алыптарыҥ Кара-Бöкöлö
Адыжып-чыдажып болбой калган,
Тудужарга кÿчтери jетпеген.
Алтын-Тана ÿйиҥниҥ
Бир ÿни теҥериде,
Бир ÿни jерде болуп,
Алыс jерге jÿре берген.
Айткан сöзи мындый болгон:
«Эр-Самыр деп эжиме
Эзенимди айдыгар.
Мени некеп келбезин деп,
Энейим, ого айдыгар».
Алтын-Тана эжиҥниҥ
Айткан сöзи ол эди.
Кööркийдиҥ ыйлап барганын
Кöргöним ле ол эди».
Мыны уккан Эр-Самыр
Ӱшкÿрип ийеле, унчукты:
«Барган болзо, баргайла,
База эмеген табылбас эмес.
Апарган болзо, канайдар?
Албатыдаҥ кижи чыкпас эмес» – деди.
Оны уккан Ак-Бöкö
Орыннаҥ катап тÿже секирди.
Камчызын алган бойынча,
Калып келген бу турды.
«Тенек ийтти согодым!» – деп,
Тескинип, уулына чурап келди.
«Уйат билбес jÿзиҥе
Уйдыҥ чöбин сÿртерим!
Jетен каанныҥ агазы
Jеекке ÿйиҥди блаадала,
Jедижип олорло jуулашпас болзоҥ,
Jер ÿстÿне jÿрбе!» – деди,
Jеҥин шыманып, согорго келди.
Эрмен-Чечен энези
Эки колын удура тутты,
Кайыш камчызын алала,
Каптыҥ кийинине чачып ийди.
Арга jокто Ак-Бöкö
Ак ширеезине чыгала,
Ары кöрÿп jада берди,
Артык эрмек айтпады.
Эр-Самыр öрö турды,
Эжикти ачып чыгып келди.
Ак-сары адын кöстöп,
Алтын чакыга jедип келди.
Айланайын Эрмен-Чечен
Ат чакызын айланып турат.
Атанып jаткан уулына
Арт-учында jакып турат:
«Jер киндиктÿ баатырды,
Jеткерлÿ Кара-Бöкöни
Jеҥери кÿч неме – дийт,
Jер алдына барба – дийт.
Öлöр оныҥ тыны jок,
Öзöр оныҥ jажы jок,
Коркушту бÿткен баатыр дежет»,
Эр-Самыр адынаҥ тÿжÿп,
Эрмек айтпай, ÿйге кирди.
Ак-Бöкö адазына
Айдып турбай канайтты:
«Атана берзем, ээчиде арбабагар мени – дийт,
Амыр-jакшы jуртагар,
Адылышпай jÿреер – дийт.
Алыптар jуузына браадым,
Алкыш сöзигер айдыгар – деди.
Алыс jерге ээчиде
Некеп мени барбагар» – деди.
Jалаҥ болгон алаканыла
Jайа тудуп эзендешти,
Ак-сары адына минип,
Ары болуп jелип ийди.
Айылы-jуртына jелип келзе,
Албаты-jоны ыйлашкан,
Ак-малы киштешкен,
Эр-Самырга удура келди,
Эки jанынаҥ бадышпай келди.
«Ак-сары эрjине атты
Албаты катап кöрöтöн туру.
Эр-Самыр деп баатырысты
Эмди катап кöрöтöн турубыс» – деп,
Албаты-jон ыйлажып турды,
Ачу-коронын айдыжып турды:
«Аттаҥ башка атту,
Кижидеҥ башка бÿдÿштÿ,
Алыс jердиҥ jееги
Ак-малысты айдай берген,
Алтын-Тана абакайыҥды
Кöк букага буулайла,
Кöзиниҥ jажын тöгÿлтип,
Jÿре берген» – дештилер.
Оны уккан Эр-Самыр
Адынаҥ тÿжÿп, ÿйге кирди.
Очокто оды сооп калган,
Орыны болзо jемирилип калган.
Ончо немеи кубал баскан,
Темир öргööзи ээн калтыр…
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ары-бери баскындап,
Ажанарга курсак бедреди.
Эски кайырчакты ача тартса,
Эки кийиктиҥ эдин салыптыр,
Эки тажуур аракы сугуптыр.
Эр-Самыр этти jип,
Эки тажуур аракы ичти.
Алтын-Тана абакайы
Темдек эткен болор бо деп,
Айылдыҥ ичинеҥ бедреди.
Экинчи кайырчакты ача тартса,
Экче чаазын бичик чыкты.
Ол чаазынды ача тартып,
Отура тÿжÿп, кычыра берди.
Алаканча ак чаазында
Айдылган сöстöр мындый болды:
«Ачылар-jабылардыҥ ары jанында
Эрлик-бийдиҥ opтон кÿйÿзи
Jер киндиктÿ Кара-Бöкö
Jериҥди jуулап барган» – деп,
Алтын-Тана бичиген эмтир.
Оноҥ jазап аjыктап кöрзö,
Ак чаазынныҥ ортозында
База бичик сугулган эмтир.
Ол чаазынды алала,
Ача тартып кычыра берди.
Алтын-Тана эжиниҥ
Айткан сöзи мындый эмтир:
«Эр jажына бис экÿ
Эптÿ-jöптÿ jатканыс.
Эмди мени Кара-Бöкö
Эредип, jайнадып апарат.
Ээчий келип, эжиҥди
Айрып алары бойыҥда.
Öскö эшти табала,
Öргööдö jадары бойыҥда»
Эр-Самыр кычырала,
Эки кöстöҥ jаш келди.
Ачынбас бойы ачынды.
Чугулбадас бойы чугулданды.
Каалгадаҥ чыгып келеле,
Кара јонды кычырды.
«Карындажым кайда барган?» – деп,
Калык-jонноҥ сурап турды.
«Катан-Мерген карындажыҥ
Аҥдап кожо барала,
Алтайына jанбаган» – деп,
Албаты-jон айдышты.
«Акыр, оны сакыыр» – деп,
Алып бÿткен Эр-Самыр
Анайда улуска айдала,
Айылына ойто кире берди,
Катан-Мергенди сакый берди.
Jанатан карындажын сакыырга
Jарым jыл öдö берди.
Jарым jылдыҥ бажында
Эр-Самыр шыйдына берди,
«Jаҥыскан да болзо, барадым,
Jаан jууга киредим.
Öлзö дö, jууда öлöдим,
Öштÿниҥ jÿзин кöрöдим» – деди.
Кÿмÿш ÿйгенди ала койды,
Алтын суулук шылырт этти.
Кÿлер ээрин ала койды,
Алтын ÿзеҥи шыҥырт этти.
Эжиктеҥ чыгып келеле,
Эр-Самыр сыгырып ийди.
Эрјинелÿ ак-сары
Эжик алдына jедип келди.
Ак-сары адын тудуп,
Арка-мойынын сыймап ийди.
Jалаҥ болгон токумын
Jайа тудуп арта салды,
Кÿлер арташ ээрин салды.
Jууга-чакка jÿретен
Бÿдÿн терек саадагын салынды.
Албаты-jонын алты айланып,
Алкышту сöсти угуп алды.
«Эзен jÿрзем, jети jылдаҥ,
Амыр jÿрзем, алты jылдаҥ
Айылыма ойто келерим» – деп,
Айга, кÿнге бажырып турды:
«Алкыжыгар береер» – деп сурап турды.
Ак-сары ат эрjине
Ары болуп jелип ийди,
Аткан октый учуп ийди,
Алыс jерди кöстöй берди.
Бойы болзо ÿйде jок,
Ады болзо сооду jок,
Тÿндÿ-тÿштÿ барып jадат.
Jон jаказынаҥ чыгала,
Мал jаказынаҥ ырайла,
Тÿрген-тÿкей барып jатса,
Айлык jердиҥ учында
Алты тÿҥей тайга турат.
Алты тууга jууктап келзе,
Алты кара öргöö эмтир,
Алты карындаштыҥ jурты эмтир.
Jетинчизи – ак öргöö
Алтын-Топчы сыйыныныҥ эмтир.
Ак öргööниҥ кöзнöгинеҥ
Алтын-Топчы кыс бала
Айлык jерди аjыктап турат,
Кÿндÿк jерди тыҥдап турат.
Эр-Самырды кöрöлö,
Алтын-Топчы кыс бала
Эжигин ачып, чыгып келди.
Тогус шаҥкызы толголып,
Ай таназы jалтырап,
Айга, кÿнге мызылдап,
Акаларыныҥ айылы jаар
Араайынаҥ базып ийди.
Алты тÿҥей акалары
Бир айылда jуулыжып,
Кöзöр салып ойногон,
Кöкÿген, сайраган отурат.
Алтын-Топчы кыс бала
Акаларына айдып турат:
«Алтан каанныҥ агазы
Атту-чуулу Эр-Самыр
Айылыгарга келип jат.
Кöндÿре öтсö, эзен сурагар,
Келип тÿшсе, аш салыгар.
Солун jаан кижини
Чугулдатпай, сöс айдыгар» – деп,
Алтын-Тапчы айдарда,
Акалары керексибеди,
Карсылдада каткырышты:
«Jаан болбоктоҥ jаан болзын,
Кадалбай, ары бар – дешти.
Карын ойножыҥ болбозын» – деп,
Карьшдаштар кизирт этти.
Тогус айры шаҥкызын
Толгой туткан бойынча
Алтын-Топчы сыйынын
Эжпктнг чачып ийдилер.
Алты карындаш шÿÿжеле,
Эр-Самырды кöрöр деп,
Эжиктеҥ чыгып келдилер.
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ат чакыга jедип келди,
Амыр-jакшыны сурап турды.
Алты карындаш jергележип,
Алтын чылбырдаҥ келип тутты.
«Japгак тонду, jаман атту,
Кодыр баскан бÿдÿштÿ
Кайдаҥ келген Тас эдиҥ?» – деп,
Каарып, сурап тургулайт.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эрмекке удура каруузын айдат:
«Коокы баскан башту да болзом,
Коомой эр болбогон эдим.
Таакылу атту да болгон болзом,
Jеримде каан кижи эдим» – деп,
Алты карындашка удура.
Эр-Самыр айдып турды.
Алты карындаш турала,
Анаҥ ары айдышты:
«Алып бÿткен эр болзоҥ,
Алты ÿйелÿ токпогысты
Кöдÿрип болорыҥ ба?» – дештилер.
Алты карындаш ончозы
Айылга кире бердилер.
Токпокты јÿк ле арайдаҥ
Тыщкары алып чыктылар.
Эр-Самыр адынаҥ тÿжÿп,
Алты карындашка удура келди.
Алты карындаш токпокло
Typа тÿшкен Эр-Самырдыҥ
Эки кöзиниҥ ортозына сокты.
Темир токпок баш jарбай,
Алты башка тозо берди.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Ачынбас бойы ачына берди,
Алты карындашка айдып турды:
«Кулугурлар, мен слерди
Ойноп туру деп бодогом.
Jаман сагышту болзогор,
Jара тартып, чачарым» – дейле,
Алты карындашка чурап келди,
Айдары jок согужа берди.
Алты карындаш арадп,
Айдандыра аны курчап ийди.
Эр-Самыр кайа кöрзö,
Эрjинелÿ Ак-сарыны
Алты кара-калтар ат
Айландыра курчап алган,
Арадап тееп, тиштеп турат,
Ачу-корон киштежип турат.
Эр-Самыр кÿлÿктиҥ
Эди-каны изип келди,
Ӱч карындашты кабала,
Ӱйе сööктöрин сый тутты,
Бырчыт белдерин былча басты.
Эр-Самыр кайа кöрзö,
Эрjинелÿ ак-сары ат
Ӱч кара-калтар аттыҥ
Омыртказын ойо тиштеп,
Кабырга сööгин кайра тартып,
Jеҥерге jууктап келген эмтир.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Арткан ÿч карындашты
Арка-белдеҥ тудала,
Ак айаска алып чыкты,
Кöк булутка кöдÿрип чыкты.
«Эрлик-бийдиҥ элчилери,
Эрликке барарга меҥдеген бедигер?
Эмди ого барыгар,
Эрмек-сöзитер айдыгар:
Эр-Самырла берижеле,
Келгенибис бу дегер».
Эрлик-бийдиҥ бойына
Эр-Самыр ого jедер деп,
Айдыш барыгар, ийттер!» – деп,
Арткан ÿч карындашты
Jер кöксине согордо,
Ончозы тозо берди,
Тоозын-тобрак кайнай берди,
Быјарларды jеҥеле,
Алып бÿткен Эр-Самыр
Агын сууга jунунды,
Ак арчуулла арланды,
Алтын сööгин арулады.
Тери-бурын соодып,
Теректиҥ тöзине отурды.
Анча-мынча амырап алала,
Ак-сары адына минди,
Арка-белине камчылап ийди
Ары болуп jортколокто,
Айыл jакааҥ чыкалакта
Алама-шикир аш чогулган,
Ачу-корн apaкы тургускан
Алтын столды алдынаҥ тудуп,
Jÿс келин колтукчылу,
Jÿс келин кожоҥчылу
Алтын-Топчы кыс бала
Алдынаҥ келип jатпай кайтты.
Эдил кÿÿктий кожоҥдоп,
Эр-Самырга удура келди.
«Алтан каанныҥ агазы
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр,
Эмди биске кижи келзе,
Кемиҥ jоны деерибис,
Кемниҥ малы деерибис?» –
Алтын-Топчы кыс бала
Ак-сарыныҥ чылбырынаҥ
Ала койып, cypaп турат.
Алып бÿткен Эр-Самырдыҥ
Колынаҥ тудуп, аттаҥ тÿжÿрет.
Алтын столдыҥ jанына
Ак кебисти jайып турат.
Алама-шикир ажын салып,
Аракыдаҥ уруп турат.
Алды-кийининеҥ айланып,
Ажы-тузын чогуп салат.
Аракы, чегенди ичип,
Эткен курсактаҥ тойгончо jип,
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эреен-тереен эзире бертир,
Эрмек-сöзи кöптöп,
Эки кÿнге отурып калтыр.
Мыны билген Эр-Самыр
Меҥдей-шиҥдей öрö турды.
Ама-томо сыгырып ийди,
Ак-сарызы jелип келди.
Ак-сары адын эмди
Тÿрген-тÿкей ээртеди,
Кÿмÿш ÿйгенди бажына сукты.
Ары болуп барардаҥ озо
Алтын-Топчы кыс балага
Албаты-jонныҥ кöзинче
Эр-Самыр баатыр уул
Эмди мынайда jакыды:
«Öскö каан келеле,
Ак мал кемниҥ дезе,
Алтын сÿрлÿ ак-сарыныҥ
Кожо болгон ÿÿри де.
Албаты-jон кемниҥ дезе,
Алтан каанныҥ агазы болгон
Эр-Самырдыҥ jны де».
Албаты-jонго бурылып,
Алып бÿткен Эр-Самыр
Jакылта сöзин айдып турды:
«Алтын-Топчы бу бала
Албаты-jонды баштазын.
Öрööртинеҥ айкан сöзин
Ööркöбöй, угуп jÿрÿгер.
Тöмööртинеҥ айткан сöзин
Тееркебей тыҥдап jÿрÿгер.
Алтын-Топчы кыс бала
Албатыныҥ кааны» – деп,
Албаты-jонго jарлайла,
Ары болуп jелип ийди,
Аткан октый уча берди.
Кöк öлöҥди кöмö баспай,
Кööни jорго барып jадат,
Jаш öлöҥди jайа баспай,
Jараш jорго барып jадат.
Тÿнде болзо уйку jок,
Тÿште болзо амыр jок,
Тÿрген-тÿкей барып jадат.
Ак сарыныҥ тыныжы
Ак тумандый jайылат.
Эр-Самырдыҥ кöстöри
От-jалбыштый чагылат.
Jаан, jаан тайгалар
Јалаҥ болуп jада калат,
Jаан, jаан талайлар
Jарадынаҥ ажынып jадат.
Ол барып jадала,
Кöрöр jердеҥ кöрÿп турза,
Тогус тÿҥей туу карарат,
Бир ак тайга агарат.
Анча-мынча болбой туруп,
Jаба jедип, кöрöрдö,
Кöк тайганы эдегинде
Кара кыймырт мал эмтир,
Кара агаштый jон эмтир.
Тогус туу деп кöргöни
Тогус чой öргöö эмтир.
Ак тайга деп кöргöни
Мöҥÿн öргöö турган эмтир.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Ат jоругын астадып,
Албаты-jонды ајыктап,
Акту бойында сананды:
«Тогус бöкö бар деген,
Олорыҥ jурты бу болбой» – деп,
Айыл-jуртка кирип келди.
Мöнÿн öргööгö jууктап келди.
Мöҥÿн öргööниҥ кöзнöгинеҥ
Ары кöрзö, ай кеберлÿ.
Бери кöрзö, кÿн кеберлÿ,
Алтын таназы jалтырап тÿшкен,
Тагус шаҥкызы толголгон
Алтын-Саҥар кыс бала
Эр-Самырды аjыктап турат,
Энделтпей туруп танып ийет.
Алтын-Саҥар кыс бала
Мöҥÿн öргööдöҥ чыга басты,
Акалар öргööзин кöстöп ийди.
Айланайын Алтын-Саҥар
Акалар айылына jедип келзе,
Тогус карындаш бир айылда
Кöзöрлöп jаткан эмтирлер.
Тогус шанжызы толголып,
Эки jаагы кызарып,
Айдый jарык чырайлу
Алтын-Саҥар айдып турат:
«Солун каан деп сонуркашпагар,
Бери келзе, адын откороор,
Айылга тÿшсе, öрö кöдÿреер.
Алтай каанныҥ агазы,
Jетен кааннын башчызы
Эр-Самыр деп баатыр кижи
Эжигерге тÿжер» – деп,
Акаларын jакып турат.
Оны уккан акалары
Ончозы ачынып чыкты.
Алтын-Саҥардыҥ чачынаҥ тудуп,
Айылдаҥ чыгара чачып ийди.
«Буурзабаска буурзаба,
Килебеске килебе.
Опсыркап не туруҥ,
Ойножыҥ эмеш пе?» – деп,
Ат камчыла акалары
Алтын-Саҥарды сого бердилер.
Тогус карындаш ÿйге кирип,
Кöзöрин jууп, ойной бердилер.
Тоҥдолгон тибиртти угала,
Тогус карындаштыҥ бирÿзи
Арткандарына айтты:
«Акыр, акыр, карындаштар,
Алтын-Саҥар сыйныбыс
Кандый баатыр келген дийт?
Айылдаҥ чыгып кöрбöс пö,
Айткан сöзин укпас па?»
Тогус баатыр турала,
Тышкары чыгып келдилер.
Ат чакыга jедип келген
Эр-Самырды кöрдилер.
Тогус ÿйелÿ чакыга
Тогус карындаш базып келди,
Эр-Самырды электей берди:
«Бажыҥныҥ коокызы буркурап,
Баатыр болгон бÿдÿжиҥди – дешти.
Jаргак тоныҥ калырап,
Jабага адыҥ такылдап,
Кайдаҥ келген Тас?» – дешти,
Карсылдада каткырышты.
«Коокылу да мен болзом,
Бойымныҥ jеримде каан эдим.
Адым таакылу да болзо,
Алтай каанныҥ агазы эдим.
Адым jабага да болзо,
Тон сурап кийбеген эдим,
Слердий jаан улустаҥ
Эрмек сураарга тÿшкен эдим» – деди
«Кандый суракту jÿргеҥ?» – деп,
Карындаштар айдышты.
Алтын-Тана абакайымды
Бедреп jÿрген кижи эдим,
Мынайда кандый кижи öтти,
Солун табыш уктыгар ба?» – деди
Тогус карындаш тееркежип,
Тоолонгончо каткырышты.
Öрö туруп келгилейле,
Öчöп оны айдышты:
«Ээ, чаалта, бу сен
Эмегениҥ бедреп jÿргеҥ бе?
Бу бÿдÿжиҥле табарым деп
Тегин ле jерге иженбе.
Канча ай кайра бу тöмöн
Kapa-Бöкö баатыр
Кöк буказына бир кадытты
Jаба таҥып алала,
Сыртын сыйра согуп,
Арказын аҥтара согуп,
Апарып jатканын кöргöнис.
Айдарда ол кадыт
Абакайыҥ болгон туру ине.
Кöк букага сÿÿртедип,
Бир ÿни теҥериде
Бир ÿни jерде брааткан.
Kapa-Бöкöни бу бойыҥ
Канайып jеҥерге браадыҥ? – деп,
Карындаштар шоодо берди.
Алтан каанныҥ агазы болзоҥ,
Тогус ÿйелÿ чой токпогысты
Öрö кöдÿрип болорыҥ ба?» – дешти,
Öчöп оны электей бердилер,
Тöрт карындаш келеле,
Ат чылбырын туттылар.
Беш карындаш чÿрче ле
Чой токпокко бардылар.
Эр-Самыр адынаҥ тÿжÿп,
Эрлерге удура базып келди.
Тогус карындаш бÿктелип,
Токпокты кöдÿрип келеле,
Эр-Самырдыҥ чике ле
Эки кöзиниҥ ортозына
Туда бербей канайтты.
Эр-Самыр баатырдыҥ
Кöргöн кöзи jумулбады,
Баскан буды кыймыктабады,
Тогус ÿйелÿ чой токпок
Тогус башка чачыла берди.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Ачынбас бойы ачынды,
Чугулданбас бойы чугулданды.
Тогус карындашка удура
Согужарга калып келди:
«Кулугур ийттер, мен слерди
Ойноп туру деп бодогом.
Чындап согуп туругар ба?
Чын согушты кöрÿгер!» – дейле,
Тогус тÿҥей карындашла
Jаак бойдоҥ тудужып,
Jарын бойдоҥ тартыжып,
Согужып jÿре бербей кайтты.
Тогус кара-калтар ат
Ак сары атка
Карайлап туруп калып келди,
Jалмажын jара тебиже берди.
Тогус карындаш ончозы
Эр-Самырды öлтÿрер деп,
Тогус jанынаҥ курчап келди,
Тобрак-тоозын кайнай берди.
Анча турган ак малды
Буттарыла булгадылар.
Анча jаткан албатыны
Кара балкашка тепсей бастылар.
Jаказы jак талайлар
Jарадынаҥ ашкылайт.
Jаан-јаан тайгалар
Jарылып, корум болгылайт.
Тöҥ jерлерде сас болот,
Сас jерлерде тöҥ болот.
Эр-Самыр баатырдыҥ
Эди-кааны изип келди,
Эптеп тудары кöптöй берди.
Беш карындаш баатырдыҥ
Бели-будын сый тепти,
Ӱйе-сööгин омыра тепти,
Кабыргазын кайра тепти.
Колынаҥ туткан тöрт уулды
Ак айаска алып чыкты,
Кöк айаска кöдÿрип чыкты. .
«Эрлик-бийге барзагар:
«Не меҥдештÿ келдигер?» – деп,
Эрлик-бий сураза,
Эр-Самырды шоодоло,
Эр-Самырдыҥ колынаҥ
Божоп келдибис деп айдыгар.
Ойто jолыма jолукпагар» – дейле,
Кöк тайганыҥ кöкси орто
Кöдÿрип келеле, кöмö сокты.
«Jакшы улус деп тÿжеле,
Jаман ийттерге кирдим» – деп,
Агын сууга jунунып,
Ак арчуулла арланды.
Ач мыкынын тайанып,
Ары-бери базып турат.
Ак-jалаҥга келеле,
Ак-сарызын откорды,
Тер-бурын соодып,
Теректиҥ тöзине отурды.
Амырап эмеш алала,
Ак-сары адына минди,
Алыс jерди кöстой берди.
Айыл-jурттаҥ чыккалакта,
Ат-чакызынаҥ айрылгалакта,
Алды jанында кожоҥ угулды,
Алтын-Саҥар кыс кöрÿнди.
Jÿс келинге кöдöчиледип,
Jÿс тажуур аракылу келет.
Ак кебисти колтуктаган,
Алып баатыр Эр-Самырды
Алтын-Саҥар уткып келди,
Амыргыдый кожоҥдоп келди:
«Алтай каанныҥ агазы,
Jетен каанныҥ башчызы
Эр-Самыр деп каан эдиҥ,
Эткен ашты эмзап jи,
Экелген мениҥ аракым ич,
Ээзи joк мал калды,
Башчызы jок jон калды.
Öскö каан келеле,
Кемниҥ малы бу дезе,
Каруузын не деп айдатан?
Кемниҥ jоны бу дезе,
Кааны кем деп айдатан?»
Калапту бÿткен Эр-Самыр
Ат тискинин кайра тартып,
Алтын-Саҥар балага
Каруузын ойто айдып турды:
«Артып калган бу ак мал
Ак-сарыныҥ ÿÿри де.
Айландыра jаткан албаты
Эр-Самырдыҥ jоны де.
Алтын-Саҥар кыс бойыҥ
Албаты-jонды башкарып jат,
Мен келгенче, сакып jат» – деди.
Jÿс келинниҥ кожоҥы
Jÿрегине öдö берди.
Алтын-Саҥар кыс бала
Алдынаҥ озо келеле,
Эр-Самырды колтуктап,
Адынаҥ jерге тÿжÿрди.
Ак-сарыны агыдып,
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Ак кебиске отура тÿжÿп,
Алтын столдоҥ ажанып,
Албаты-jонло куучындажып турат:
«Алтын-Саҥар кааныгар болды,
Айткан сöзин угуп jÿрÿгер» – деп,
Аштаган бойы ажанып турат,
Арыган бойы амырап отурат.
Эрмектежип отурганча,
Эреен-тереен эзире берди,
Эрмек-сöзи кöптöй берди.
Анча-мынча отурала,
Алтын-Саҥарга айдып турды:
«Акыр, jеҥелериҥди кöрöйин,
Айылына айылдап кирейин» – деди.
Тогус бöкöниҥ эжигине jедип,
Эжиктеҥ кирерге jеткелекте,
Тогус эмеген ончозы
Тогус öргööдöҥ чыгып келди.
«Эмегениҥ таппай калала,
Эрлеристи öлтÿрип,
Эмди биске келдиҥ бе?» – деп,
Чичке-мистÿ кыҥыракла,
Сегис мÿÿстÿ эдирекле
Чатылдада токпоктой берди.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Ачынбас бойы ачынып,
Тогус эмегенди тудала,
Баштарын тескери тартып,
Ат камчыла сабады.
«Эрлеригердиҥ кийининеҥ
Ээчий барарга туругар ба?» – деп,
Элдиҥ-jонныҥ алдына
Эреп-толгоп сабайла,
Эки башка агыдып ийди.
Бир ле кÿнде оҥдонып,
Билинип турза, Эр-Самыр
Jарым jылга отура калтыр,
Jай öткöнин сеспей калтыр.
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ама-томо сыгырьш ийди,
Ак-сарызы jелип келди.
Адын минген бойынча,
Ачылар-jабылардыҥ оозын кöстöп
Ай канатту куштаҥ тÿрген,
Адып ийген октоҥ тÿрген
Ары болуп уча берди.
Турган изи бар болды,
Барган изи јок болды.
* * *
Тÿнде болзо уйку jок,
Тÿште болзо амыр jок,
Тÿндÿ-тÿштÿ Эр-Самыр
Тÿрген-тÿкей барып jадат.
Аба чöлдиҥ тÿбиле
Ай канатту куштый öдöт.
Агып jаткан сууларды
Ажыра калып барып jадат.
Анча-мынча барып jатса,
Айлык jердиҥ бажында
Агарган мöҥкÿ туу турат,
Ак туманы бурлап jадат.
Алтын сÿрлÿ ак-сары
Ак тайгага jедип келди.
Ак тайгадаҥ öдÿп болбой,
Айланыжып тура берди.
Онойтконныҥ соҥында
Темир jаазын чыгарып,
Теҥкейген тууны japа атты.
Теҥери jÿзи бектеле берди,
Јердиҥ ÿсти кöрÿнбей барды.
Ак тайга jемирилип,
Ак-сарыга jол ачты.
Анаҥ ары Эр-Самыр
Алыс jерди кöстöй берди.
Ак тайганы öдÿп келзе,
Айдары jок кеен эмтир.
Эдил кÿÿктер эдип jадат,
Эмил агажы jайылган турат,
Jÿзÿн-jÿÿр куштары
Jÿрек сыстаар кожоҥ салат,
Шылырап аккан суулары
Мöҥÿн чилеп суркурап jадат.
Кöк торкодый теҥери болзо,
Кöс тайкылар ару болтыр.
Кебис ошкош jалаҥдар jадат,
Кеен jараш алтай jадат.
«Кыжы-jайы билдирбес
Мындый jараш Алтайга
Jaман эдÿ jуртаган туру» – деп
Эр-Самыр сананды,
Элес эдип jÿрÿп ийди.
Оноҥ ары барып jатса,
Jылдык jердиҥ учында
Бир кара туу турат,
Кара тайганы кöстöп,
Капшагайлап jелип ийди,
Канатту куштый учуп ийди.
Анча-мынча барып jатса,
Алаҥ кайкаар бир неме
Ого удура келип jатты.
Оны jазап кöрÿп турза,
Салам атту кижи эмтир,
Саҥ башка бÿдÿштÿ эмтир.
Бир кучак öлöҥдÿ,
Эр-Самырга удура келди.
Эмеш jууктап келеле,
Эзендежип, jакшылашты.
Эр-Самырды кычырды:
«Айылыма мениҥ киреле,
Ажнып, амырап ал.
Ак jалаҥга адыҥды
Агыдып, отодып ал» – деди.
Оны уккан Эр-Самыр
Оҥы jок каткырды.
Салам атту кижиге айтты:
«Алтыгы ороондо jуртаган
Аза jеекке браадала,
Айылыҥа мен не киретем,
Ажыҥды качан ичетем?»
Оной до ол айдала,
Оноҥ ары jеле берди.
Анча-мынача браадала,
Ак-сарызы тура тÿшти.
Алтын сÿрлÿ ат эрjине
Ачу-корон бышкырып ийди,
Эр-Самырга айды турды:
«Айланайын Эр-Самыр,
Айылына оныҥ кирип бар,
Аскан ажын ичип бар.
Ол кижидеҥ кыйышпай,
Оныҥ айылына бар» – деди:
Алаҥзьш тура, Эр-Самыр
Адын ойто бура тартты.
Салам атту кижиге:
«Айылыҥа баштап бар» – деди.
Салам ады јалбаҥдап,
Öлöҥдÿ бойы ÿрбеҥдеп,
Ак сарыныҥ алдыаҥ
Айылын кöстоп jелип ийди.
Анч а-мынча болголокто,
Jарым кайа jапашка
Jаба jедип келдилер,
Алты ÿйелÿ комургай
Ат чакыга келдилер.
Jарьш кайа jапашта
Jаман бÿдÿштÿ эмеген эмтир,
Jалбак сыртында бастыра
Сööл öзÿп калган болтыр.
Тÿжерге бир эмес,
Тÿшпеске бир эмес,
Эреҥистелип турала,
Алты ÿйелÿ комургайга
Адын буулап ийеле,
Айылы-jуртына кирип келди.
От айагында отурган
Кижи коркоор эмеген
Кöжöгö кийинине кире берди,
Тыҥ удабай ойто чыкты.
Ойто чыгып келерде,
Оҥдоп болбос кайкал болды,
Кодурлу jаман эмеген
Коркушту jараш кыс болуп
Кöжöгöдöҥ чыгьш келди.
Ары кöрзö, ай ошкош,
Бери кöрзö, кÿн ошкош.
Абакай болуп отура берди,
Айылчы кижини аjыктай берди.
Jарым кайа jапашта эмди
Теҥериге jетире тенжейип,
Ак öргöö болуп кубула берди.
Алты ÿйелÿ комургай
Алтын чакы боло берди.
Салам атту эр кижи
Баатыр болуп кубулды.
Карсылдада каткырып,
Jалаҥ болгон алаканын
Jайа тудуп эзендешти,
Jаман-jакшызын сурашты.
Кара кодурлу эмеген
Кÿмÿш-Тана келин эмтир.
Салам атту баатыр уул
Эр-Самырдыг jурчызы эмтир.
Эр-Самыр ла баатыр уул
Эрмектежип отура берди.
Алама-шикир аштаҥ jип,
Алды-кийинин шÿÿже берди.
«Кара-Бöкö jеткердеҥ
Кайран Алтын-Тананы
Айрып аларга браадым» – деп,
Агы-чегин Эр-Самыр
Айдып ого отурат,
Аракыдаҥ ичип турат.
«Кара-Бöкö баатырдаҥ
Канайып айрып аларыҥ? – деп,
Баатыр уул кайкап турат.
Кара-Бöжö баатырла
Кар jаҥые эjем учун
Канча jылга чыгара
Кайра баспай, jуулашкан эдим,
Оны jеҥип болбогон эдим.
Эмеш ле эрте келген болзоҥ,
Эбин табар эдис» – деп,
Алтын-Эргек айдып турат,
Ачу-корон ыйлап отурат.
Эр-Самыр амырап,
Эки айга отура калды,
öй öткöнин сеспей калды.
Эки айдьмг кийининде
Эжикти ачып чыгып келди,
Ичкен аштаҥ серий берди.
Ама-томо сыгырып ийди,
Ак-сарызы jелип келди.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Jалаҥ болгон токумын
Jайа тудут салып ийди.
Кÿлер арташ ээрин ээртеп,
Кÿмÿш ÿйген сугуп турды.
Кÿмÿш-Тана эмегендÿ
Алтын-Эргек баатырла
Айрылыжып алала,
Ары болуп jортколокто,
Алтын-Эргек айдып турды:
«Алыс jерге jедип келзеҥ,
Kapa-Бöкöниҥ jуртында
Эр jанында болгожын,
Алтан кижи кериткен jадар,
Алтай ады кыйналып турар.
Эпши jанында болгожын,
Одус кижи кара jерде
Тöрт санынаҥ кериткен jадар.
Оны кöрöлö, коркызаҥ,
Ойто келбес болбойыҥ» – деп.
Огурып, öксöп ыйлап ийет,
Ойто ÿйге кире берет.
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ак-сарызын камчылап ийди.
Ары болуп jелип ийди.
Jаа, jаан тайгалар
Jайканыжа бердилер.
Тереҥ, тереҥ талайлар
Jарадынаҥ аштылар.
Кара тайганыҥ бажына
Казалада jелип чыкты.
Кара кöзин кадай кöрÿп,
Канча алтайды аjыктап турза,
Аба чöлдиҥ ары учында
Агын кара талай эмтир.
Кара талай толкузы болзо,
Kaйра агып чайбалат.
Оноҥ ары кöрÿп турза,
Кара тайга колтугынаҥ
Кара туман бурлап jадат.
Теҥериниҥ ак туманы
Кара тайгага тÿжеле,
Бурлаган кара туманды
Jайа согуп jарыдып турат.
«Кандый-мындый тайга?» – деп,
Алаҥ кайкаган Эр-Самыр
Ак-сарыдаҥ сурап турат.
Ады ого каруузын айдат:
«Кара тайганыҥ ээзи сени
Кöрÿп ийеле, öскöлöп jат.
Кара туманын божодып,
Jолыҥды бектеерге сананган,
Теҥериниҥ ак булуды
Тескери оны jайа согот,
Jолыбыс бистиҥ jакшы болор,
Ончо белгелер болгожын
Бистиҥ јаныста эмтир» – деп,
Ат эрjине айдып турат.
Оноҥ ары Эр-Самыр
Ончо jерди аjыктап турза,
Ай-кÿни кöрÿнбес болды.
Кöс jедердеҥ кöрÿп турза,
Кара тайгаыҥ эдегинде
Кара булутка курчаткан
Кара балкаш öргöö турды.
Эр jанында болгожын.
Алтай эрjине ат кыйнаткан,
Алтай аттыҥ jанында
Алтай кижи кара jерде
Тöрт санынаҥ кериткен эмтир.
Эпши jанында болгожын,
Одус кижи кара jерде
Кере тартырып кериткен эмтир.
Ончозыныҥ чырайы
Айдары jок ÿрелген,
Эргек сööгинде эт jок,
Омыртка сööги ойыларга jеткен
Онтоп-сыктап jаткан эмтир.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Kаpa туудаҥ тÿжÿп келди,
Кара öргööни кöстöй берди.
Анча-мынча болбой туруп,
Ат чакызына jедип келди.
Ат чакыга Эр-Самыр
Aк-сарыны буулады
Кара öргööгö кирерге басты.
Кара öргööниҥ эжигинде
Калбас эдер неме jок,
Элес эдер тынду jок,
Ээн кара jер болды.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эжикти ача тартала,
Кара öргööгö кирип келди.
Кара öргööниҥ ичинде
Ак ширениҥ ÿстÿнде
Кылганду камду тöжöнгöн,
Кара киштеҥ jакы эткен
Эрлик-биийдиҥ бир
Сары-Корон деп келин
Сайрап j аткан болуптыр.
Омок бÿткен Эр-Самыр
От айагына отура тушти.
Оозын ачып, эрмектешти,
Эзен-амырын сурашты.
«Бу турган кара öргööниҥ
Ээзи кижи кем болгой не?
Угы-тöзи кем эди?» – деп,
Учынаҥ бери сурап отурды.
Сары-Корон Эр-Самырга
Сайыркап айдып отурат,
Сабарыла ойноп турат.
@picture_0008
«Кара-калтар атка минген
Кара-Бöкö деп баатырдыҥ
Айылы-jурты болор» – деди.
Алып бÿткен Эр-Самыр
Айыл ичин аjыктап,
Ары-бери кöрöрдö.
Эпши jанында улаада
Алтын-Тана эжи
Jÿк ле тирÿ jатканын кöрди.
Ачу-коронын бадырып болбой,
Арай ла кыйгырып ийбеди.
Алтын-Тана абакайын
Торт санынаҥ керийле,
Ийне кöзинеҥ кÿн кöрдÿрип,
Ийт айагынаҥ аш ичирип,
Айдары jок кыйнаган эмтир.
«Кара-Бöкö кайда?» – деп,
Эр-Самыр сурап турды.
«Каан кижиниҥ керегин
Кайдаҥ оны кöрöйин» – деп,
Сары-Корон айдып турды.
Эр-Самыр алып кÿлÿк:
«Э-э» – деп, каруузын берет,
Эт-jÿреги кайнап турат.
«Улаада jаткан не кижи?» – деп,
Сабарыла уулап, сураарда:
«Байла, слердиҥ ÿйигер» – деп,
Байагы келин айдып турды.
«Онызын кайдаҥ билдиҥ?» – деп,
Ойто кайра сураарда:
«Эрмегеерди угала,
Эмегенеер деп таныдым» –
Сары-Корон келин айтты.
«Кинчеги jок кижини
Кижендеп не кыйнадыҥ?
Тöп санаалу кижини
Тöрт санынаҥ не керидиҥ?
Кÿн jарыктыҥ кижизи
Кандый jаман эткен?» – деп
Казырланып сурарда:
«Эр кижи кыйнаган,
Эмеген кижи нени эдер?
Баатыр кижи буулаган,
Ӱй жижи нени эдер?» – деп,
Сары-Корон айдып турды.
«Кыйында jÿрген кижиге
Ичиҥ канай ачыбаган?
Jÿрÿми кату кижиге
Jÿрегиҥ канай сыстабаган?» – деп,
Эр-Самыр баатырдыҥ
Эрмек-сöзи кату болды,
Эрликтиҥ кызын шылай берди.
«Эриҥ ÿйде jок тушта
Чечип оны не салбас?
Кара-Бöкö jок тушта
Кайнаткан курсак не бербес?» – деп,
Кату-казыр сурап турды,
Каруузын ойто сакып турды.
«Кара-Бöкö буулаган,
Буудаҥ эрим танып jат» – деп,
Сары-Корон айдып турды.
Алтын-Тана абакай
Агаш чылал кугарган,
Алтын чылап саргарган,
Öлöр öйине jууктай бертир,
Öрö кöрбöй jаткан эмтир.
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ак ширеени аҥтара тепти,
Сары-Коронды тудала.
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Сын-арказын сыйра согуп,
Jалмаш эдин jара согуп,
Kyу сööги кöрÿнгенче согуп,
Эки торсугын ойоло,
Эрлик-бийдиҥ чакызына
Тескери эмди илип салды.
Ичи-карды чубалып та турза,
Эрлик-бийдиҥ кызы öлбöй.
Эки кöргöнчö кöргöнчö болды.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Кускун чылап кууктап ийди,
Саҥыскан болуп шайрап ийди.
Кускун, саҥыскан учуп келди,
Куу сööкти чокый берди.
Эр-Самыр ÿйге кирип,
Эмегенин чечип ийди,
Эрке кару сöс айдат.
Улааны буза тепти,
Укаалу jакшы сöс айдат.
Алтын-Тана абакайы
Ачу, ачу ыйлап турат.
«Алтайга jан» – деп, jайнап турат.
«Öлзö до, мен öлöйин,
Барза да, мен барайын.
Бери тегин не келдиҥ?
Öлöр оныҥ тыны jок,
Öзöр оныҥ jажы jок.
Ӱйези joк баатыр» – деп,
Ӱйи калактап ыйлап турат.
«Барганда, канай барат? – деп,
Келгенде, канай келет?» – деп,
Эр-Самыр сурап турды.
«Ары болуп барганда,
Турган изи бар болот,
Барган изи jок болот,
Кайра jанып келгенде,
Кара талайды öрö келет,
Канатту куштый учуп келет» – деп,
Каруузына Алтын-Тана
Эр-Самырга айдып турды.
Ак ширееге чыгала,
Алып-кÿлÿк Эр-Самыр
Амыранып jада берди.
Алтын-Тана абакайы
Алтын столды туртузып,
Алама-шикир аш салды,
Аракы-чегенди тургузып берди.
Ажанып, амырап алала,
Алып ла бойы Эр-Самыр
Ак-capы адына минди.
Кара-Бöкöни истежип,
Кара талайды тöмöн барды.
Кара талайдыҥ учында
Каргаа учуп учына jетпес
Кара кумакту чöл jадат,
Кускун учуп учына jетпес
Кулузыны jок чöл jадат.
Оноҥ ары барып jатса,
Куба чöлдиҥ тÿбинде
Таш кöжöгö кöрÿнди.
Анча-мынча болбоды,
Алтын сÿрлÿ ак-сары
Таш кöжöгöгö jедип келди.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эрjине адын токтодып,
Jалаҥ болгон токумын
Jалаҥ jерге jайып ийди,
Jадып бойы уйуктай берди.
Анча-мынча болбоды,
Ак тайганыҥ бажында
Ак кумак кайнап чыкты,
Ай караҥуй тÿже берди.
Кара jер силкине берди,
Канча туулар селеҥдей берди.
Jети тууныҥ ары jанында,
Jети сууныҥ ол jанында
Jеек бÿткен Кара-Бöкö
Jедип келетпей канайтты.
Эки jарды кайадый,
Эки кöзи казандый,
Алдыгы эрди jер jалмаган,
Ӱстÿги эрди теҥери jалмаган,
Албаты-jонды олjоллоп алган,
Ак-малын айдап алган,
Кийининеҥ ары камчылап,
Канын тöгÿп келит jатты.
Кöп калыкты калактадып,
Кöзин ойып, айдаган эмтир.
Jеек бÿткен Кара-Бöкö
Jери-jуртын кöстöгон эмтир.
Калтар ады киштеген,
Казыр бойы каткырган,
Казаладып келип jадат,
Кара тууныҥ ÿстÿне чыгат.
Айылы-jуртын аjыктап,
Амыр jатканын кöрди.
Ак-малын тоолоды,
Ак малы энчÿ болды.
Кара-калтар ады болзо
Катап, катап бÿдÿриле берди.
Кара-Бöкö адын эмди
Камчыбыла сого берди.
«Ыралаабасты ыралап,
Ылтам jортпой, jыгылба – дийт.
Сезинбести сезинип,
Сек болуп jыгылба» – дийт.
Кара-Бöкö кöрÿп турза,
Кара тайганы тöмöн
Jаан истÿ ат тÿжÿптир,
Öргööзине токтойло,
Öзöкти тöмöн jÿре бертир.
Катап jазап кöрöр болзо,
Алган ÿйин тышкары
Ат чакыга илип салтыр.
Сары-Корон ÿйин болзо
Саҥыскандар челдеп jатты.
Кугарышкан сööктöрин
Кускундар эмди чокып jатты.
Оны кöргон Кара-Бöкö
Айдары jок ачынды,
Адын согуп, меҥдеди.
Ат куйругына буулаган
Сокор-каанныҥ кöзин ойды.
Каанды ийде салала,
Кара-Бöкö арбанды:
«Бу кöрмöстиҥ калагына
Кулагым неме укпас болды» – деп,
Калтар адын камчылап,
Казаладып јÿрÿп ийди.
Алтан кöстÿ турнабайын алып,
Алтай ÿстин ајыктай берди,
Jердиҥ ÿстин шиҥдей берди.
Кускун учуп учына jетпес
Куба чöлдиҥ тÿбинде,
Саҥысакан учуп учына jетпес
Сары чöлдиҥ тÿбинде.
Таш кöжöгö алдында
Ак-сары ат jÿрет,
Алып кижи уйуктап jадат.
Oны кöргöн Кара-Бöкö
Айдары jок чочый берди,
Ак-сарыны шиҥдейле,
Эр-Самырды танып ийди.
Кара-Бöкö баатыр
Калтар адын камчылап,
Эр-Самырга jедерге
Эзин-куйундый шуулай берди,
Элбек туулар силкине берди.
Анча-мынча болбой туруп,
Аба чöлдиҥ учына jетти,
Ачу-корон кыйгыры ийди:
«Айылы-jуртымды оодоло,
Алган jаҥыс ÿйимди
Ат чакыга буулайла,
Амырап мында jадыҥ ба?
Адыжарга тур – деди.
Чабыжарга кел!» – деди.
Канду кара ÿлдÿзин»
Ушта тарткан бойынча
Уйуктап jаткан баатырды
Ат ÿстÿнеҥ чаап ийди.
Кара болгон ÿлдÿзи
Канча jердеҥ сына берди.
Табылгы сапту камчызыла
Талайып оны согуп .ийди.
Jе уйуктап калган Эр-Самыр
Jердеҥ öрö турбас болды,
Jеҥ jастанып уйуктап jатты.
Мыны кöрган Kapa-Бöкö
Ай карагай ок-саадагын
Jарын бойдоҥ ушта тартты.
Jарындары бириккенче
Jаазын кайра тартып алды.
Ай карагай ок-саадагы
Арказына оныҥ тийеле,
Ташка тийгендий тайкылды,
Мыска тийгендий мыйрылды.
Арга jокто Кара-Бöкö
Адынаҥ тÿжÿп, базып келди.
Эр-Самырга коштой jадып,
Эбин бедреп шÿÿне берди.
Коштой jаткан кижини сезип,
Козырыктап jаткан Эр-Самыр
Ары-бери аҥданып,
Эстеп ийеле, керилди.
Јÿзи-бажын уужанып,
Ойгонып öрö туруп келди.
Кара-Бöкö саматап туруп,
Эр-Самырды кийининеҥ тутты.
Мыны кöргöн Эр-Самыр
Кайа кöрÿп, айдып турды:
«Акыр, акыр, Кара-Бöкö,
Алып бÿткен эр болзоҥ,
Акту кÿчиҥле тудужып,
Алдымнаҥ келип тут» –деди.
Уйады калган Кара-Бöкö
Удура базып келбей кайтты
Эки баатыр кабыжа берди,
Эне Алтай силкине берди.
Jака бойдоҥ тудужып,
Japын бойдоҥ кабышты.
Алтам jердеҥ адыжып.
Алмас ÿлдÿле чабышты.
Эки алыптыҥ басканынаҥ
Элбек чöлдöр кÿйÿп jадат,
Jаан, jаан тайгалардыҥ
Сай-корумы кÿркÿреп jадат.
Тереҥ, тереҥ талайлар
Теҥериге jетире чайбалат.
Кара-Бöкö баатырдыҥ
Jедип тудары астай берди,
Jер тайанары кöптöй берди.
Тамчылаган тери болзо
Талай кептÿ ага берди.
«Jоо-калагы» кöптöй берди,
Jодолоры тырлажа берди.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Кара-Бöкö баатырды
Кажык бойдоҥ тудала,
Ак айаска алып чыкты,
Кöк айаска кöдÿрип чыкты.
Ӱч темденип кöдÿреле,
Ӱч тайгага арта такты,
Ӱйе-сööги оодыла берди.
Jе Kapa-Бöкö баатырдыҥ
Кызырып каны акпас болды,
Кыйылып тыны ÿзÿлбес болды.
Калактаган калагы
Кайа-ташка торгулып турат,
Канайып та öлтÿрзе,
Кара тыны ÿзÿлбес болды.
Эрик jокто Эр-Самыр
Кара-Бöкö баатырдыҥ
Омыртказын ойып,
Ӱйелерин ÿйтей берди.
Jе Кара-Бöкö öлбöс болды,
Калактап-сыктап jадар болды.
Эҥ учында Эр-Самыр
Кара-Бöкö баатырдыҥ
Кардын jара кезип ийди,
Каны-jини ага берди,
Кара-Бöкö эҥмектеп,
Эр-Самырга айдып турды:
«Кара-Бöкöни jеҥдиҥ бе деп,
Калык-јондор сенеҥ сураар.
Оныҥ учун ичеемди
Кур эдинип курчанып ал.
Кардымды мениҥ бöрÿк эдип
Кара бажыҥа кийип ал» – деди.
Мыны уккан Эр-Самыр
Кара-Бöкöниҥ ичеезин алып,
Кара тöҥöшлö ороп ийди,
Кара тöҥöш кÿйе берди.
Кардын суура тартала,
Jалбак ташка таштаарда,
Таш кайылып, jоголо берди.
Эр-Самыр баатыр кижи
Кара-Бöкöниҥ ичинеҥ
Сокор-каанныҥ кöетöрин алып,
Ак арчуулга ороп алды.
Оноҥ ары Кара-Бöкöниҥ
Омыртаа сööгин омырып,
Ӱйе сööгин ÿзе кести.
Кара-Бöкö чыдашпай,
Калактап-сыктап, ого айдат:
«Таманымда кескиш бар,
Табыланбай, ал – деди.
Тын бойымды кыйнабай,
Тынымды капшай кый» – деди.
Оны уккан Эр-Самыр
Кара-Бöкöниҥ таманынаҥ
Кара болот кескишти алып,
Кара канын тöгö берди,
Канча сööгин омыра кести,
Кара-Бöкö öлö берди.
Анча-мынча болголокто,
Алыс jерге айдадып келген
Сокор-каан jедип келди,
Эр-Самырдаҥ сурап турды:
«Кара jаман санаалу
Кара-Бöкö jеек таҥма
Базылды ба, jок по?» – дийт,
Кöрÿп болбой ыйлап турат.
Кара-Бöкöниҥ сööгине
Какырып бойы тÿкÿрип турат.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Сокор-каанныҥ сöстöрин
Ойто ордына кондырып ийди.
Сокор-канныҥ кöстöри
Озогызынаҥ он артык,
Эскидегизинеҥ эки артык болуп,
Эбире алтайды кöрö берди,
Канча алтайды карай берди.
Эр-Самырга келеле,
Эҥилип, каан бажырып турат.
Айдары jок сÿÿнип,
Алып уулга айдып турат:
«Эки кöзимди эмдегеҥ учун
Элимди кулдаҥ айрыган учун
Эжигиҥе кул болойын.
Jажына сени алкаарьм,
Jастык тöжöп jÿрейим» – дийт.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эрмек-сöзин угуп турат,
Эрке ÿнденип айдып турат:
«Jажына jастык меге тöжööргö
Jаш бала эмес эдим.
Албаты-jоныҥ ойто баштап,
Ак-малыҥды ойто айдап,
Алтайыҥга jан – деди,
Амыр, jакшы jурта» – деди.
Оны уккан баатыр кижи
Ак-коҥурын минеле,
Албаты-jонын баштап алып,
Ак-малын айдап алып,
Алыптарын ээчидип,
Айлу-кÿндÿ алтайына
Алыс jердеҥ чубажа берди,
Айылын-jуртын кöстöй берди.
Калапту бÿткен Эр-Самыр
Кара-Бöкö jуртына келзе,
Алтын-Тана абакайы
Тогус шаҥкызы толголып,
Ай таназы jалтырап,
Озогызынаҥ он артык,
Эскидегизинеҥ эки артык
Эр-Самырга удура келди,
Эрjине аттыҥ чылбырын алды.
Кыйында турган алтан атты
Кыйыннаҥ айрып, агыткан эмтир.
Кÿлÿдип салган алтан каанныҥ
Кÿлÿзин чечип, божоткоп эмтир.
Эпши jанында одус кижиии
Ээчий-деечий jайымдап,
Эне Алтайына божоткон эмтир.
Jерлÿ кижи jерине jанып,
Айылду кижи айылына jанып,
Алыс jердеҥ баргылап jадат,
Кара-Бöкöни каргап тургулайт.
Кыймырашкан кара албаты
Кара-Бöкöкиҥ öргööзинеҥ
Тоноткон jööжöзин ойто алгылайт.
Кара-Бöкö jеектиҥ
Кара öргоöзи ээн калды.
Ак-сары атка минген
Эр-Самыр jортуп келди.
Карагайдый ок-саадагын
Каптыргазынаҥ алала,
Кара-Бöкöниҥ öргööзин
Кабортодоҥ jара атты,
Кара jерге кöмö басты.
Анча-мынча болбоды,
Алтын-Эргек jурчызы
Кÿмÿш-Тана ÿйиле
Мында jедип келген турды.
Эр-Самырды кöрöлö,
Экилези ыйлай берди.
Айга-кÿнге бажырып,
Аттарынаҥ тÿшкÿледи.
Алтын-Эргек баатыр уул
Эjезин кöрÿп, сÿÿне берди:
«Кара-Бöкö баатырды
Канайьш слер jеҥгенеер?
Кайраи эjемди, Алтын-Тананы,
Кара-Бöкöдöҥ айрыырга
Канча jылга jуулажып,
Кара каным тöгÿлген эди,
Оны jеҥип болбогом» – деп,
Алтын-Эргек айдын турат,
Айдары jок сÿÿнип отурат.
Ай билдирлÿ тажуурды
Арчымагынаҥ алала,
Алып баатыр Эр-Самырды
Аракы-чегенле кÿндÿлеп турат
Алкышту сöзин айдып турат.
Амырап, jыргап алала,
Аттарына олор мингилеп,
Айлу-кÿндÿ Алтайын кöстöп,
Алыс jердеҥ атандылар.
Анча-мынча болбой туруп,
Ачылар-jабылардыҥ оозынаҥ
Ак-jарыкка чыгып келдилер,
Алтай jерин кöрÿп ийдилер.
Оноҥ ары Эр-Самыр
Алтын-Тана абакайыла
Тÿрген-тÿкей jелгилеп,
Тÿн киргенин сескилебейт,
Тÿш келгенин билгилебейт.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эргегиле шоорлоп,
Эриниле кожоҥдоп,
Кату, кату jолдорды
Каткыбыла öдÿп jадат,
Коомой, коомой jолдорды
Кожоҥбыла öдÿп jадат.
Балалу аҥдар балазын таштап,
Баатыр уулды ээчий берди.
Уйалу куштар уйазын таштап,
Эр-Самырды ээчий учты.
Алып-бöкö Эр-Самыр
Алтын-Тана абакайыла
Ат ÿстÿнеҥ ойногылап,
Алтай jериле jелгилейт.
Кол бажынаҥ ойногылап,
Кожоҥдожып брааткылайт.
Алтын-Тана каткырза,
Ай сÿÿнип каткырат.
Кÿлÿк баатыр каткырза,
Кÿн сÿÿннп каткырат.
Бийик, бийик тайгалар
Бийележип арткылайт.
Тереҥ, тереҥ талайлар
Кожоҥдожып арткылайт.
Анча-мынча болбоды,
Ай ажарга jетпеди,
Алтын-Тана ла Эр-Самыр
Алтын-Саҥар баланыҥ
Алтайына jедип келди.
Алтын-Саҥар каан бала
Албаты-jонын jуунадып,
Алыптар jолын кетежип,
Эр-Самырды сакыган эмтир.
Торкодоҥ эткен jööжöзин
Тогузон тööгö коштоптыр.
Алудаҥ эткен jööжöзин
Алтан тööгö коштоптыр,
Jÿс ирикти кайнадып алган,
Jÿс тажуурды тудунып,
Эр-Самырга удура келди.
Коо кожоҥду келиндер
Колтуктап оны тÿжÿрет.
Алып бÿткен кÿлÿктер
Ак ширдекке отургызат,
Атту-чуулу Эр-Самыр
Арыган бойы амырап,
Аштаган бойы ажанып,
Ай öткöнчö jыргады.
Арт-учында Эр-Самыр
Алтын-Саҥар кыс балага:
«Адыҥды тÿрген мин – деди,
Атанар öйис jеткен» – деди.
Алтын-Саҥар кыс бала
Ак-борозына минип ийди,
Албаты-jонын ээчидип,
Оноҥ ары jÿрÿп ийди.
Ӱч эрjине сыны тÿҥей,
Ӱч кижиниҥ jыргалы тÿҥей,
Тÿн киргенче jарыжьш,
Тÿргендеп барып jаткылайт.
Тÿш келгенче jарыжып,
Jергележип брааткылайт.
Анча-мынча болбоды,
Ай ажарга jетпеди,
Алтын-Топчы jерине
Jедип келген jÿрдилер.
Алтын-Топчы каан бала
Албаты-jонын башкарып,
Ак-малын jуунадып,
Эр-Самырдыҥ jерине
Качан ок аткарып ийеле,
Эр-Самырды бойы сакып,
Jол бажында турбай кайтты.
Айылчылардыҥ jолына
Алтан казан кайнаткан,
Аракы, чегенди jуунадып,
Алтын столды тургускан,
Сакып отурбай канайтты.
Бого келген Эр-Самыр
Ак-сары адын эмди
Ак jаланта агыдыи ийди.
Алтын-Тана абакайыла,
Алтын-Саҥар каан кысла
Алтын столго отургылап,
Аштаган бойлоры ажандылар,
Арыган бойлоры амырадылар.
Аракы, чеген тажуурдаҥ
Агын суудый агып jадат.
Алама-шикир аш-курсак
Арысканду туудый jадат.
Онойдо jыргап турганча
Он конокко jууктай берди.
Аайланып келген Эр-Самыр:
«Атанар öйис келген» – деди.
Алтын-Топчы каан бала
Алтын-Саҥар балала,
Алтын-Тана абакайла
Аҥтыгарлу ÿÿрелер болуп,
Аттарына мингилеп,
Алтайын кöстоп брааткылайт.
Jелгир, јелгир аттары
Jергележип брааткылайт.
Jал-куйругы jайылып,
Jарышкылап брааткылайт.
Кокурлашкан кööркийлер
Комус согуп клееткилейт.
Тогузон кÿнге чыгара
Топшуур согуп клееткилейт.
Анча-мынча баргылап jатса,
Айдыҥ-кÿнниҥ чыгыжында
Арысканду тайга турат,
Армакчыдый узун талай агат.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Айдары jок сÿÿне берди.
«Алтайыма jеттим» – деп,
Айга-кÿнге бажырат.
Ада-энезин эзедип,
Алкап, меҥдеп келедет.
Jон jаказына киреле,
Јон јÿрÿмин кöрÿп браадат.
Малы-кужын аjыктап,
Амыр турганын кöрöт.
Каанныг jанып клееткенин
Калык-jоны билеле,
Канча бар алыптарын,
Канча бар кÿлÿктерин
Jол jакалай тургусты.
Карган-тижеҥ, бала-барка,
Канчын jииттер ончозы
Калапту бÿткен каан кижини,
Эрлÿ бÿткен Эр-Самырды
Эки jанынаҥ курчап келди,
Эрмектежип тура берди.
«Jоныбыска jуу кирбей,
Малыбыска ууры тийбей,
Амыр, jакшы jуртаганыс,
Алтайыга jанарыҥ деп,
Алтан jылга сакыдыс» – дежип,
Албаты-jон айдып турат,
Адынаҥ оны тÿжÿрип турат.
«Кайран кööркий Эр-Самырдыҥ
Кайра jанганын кöрöтöн турус,
Эрjинелÿ ак-сарыныҥ
Эбирип келгенин кöрöтöн турус» – деп,
Карган-тижеҥдер ыйлажьш турат,
Калапту уулды алкап турат.
Албаты-jонды ээчидип,
Алып бÿткен Эр-Самыр
Ак öргööниҥ эжигине келди.
Ак öргööни албаты-jон
Озогызынаҥ он артык jазап,
Эр келерин сакыган эмтир,
Эскидегизинеҥ эки артык jазап,
Этти-jууны туураган эмтир.
Алтын-Тана абакайын
Ак ширееге отургустылар.
Ончо улус jууларда,
Ойын-jыргал баштала берди,
Канча кÿнге чыгара
Кара албаты jыргай берди.
Кара ла jаҥыс Катан-Мерген
Бу jыргалда jок болды.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Отурып, jыргап болбой барды.
Jал jÿреги сыстай берди,
Jадып болбой, кыйнала берди.
«Кайда барган кижи – деп,
Кайдаҥ оны угатан? – деп,
Суруузы оныҥ кайда – деп,
Изин кайдаҥ табатан?» – деп,
Эр-Самыр санааркап,
Эрикчелдÿ айдып турат.
Öлгöн кижи бир ле öлгöн,
Барган кижи бир ле барган,
Оны кайдаҥ табатан?» – деп,
Албаты-jон айдып турат.
Ак тайганыҥ эдегине
Айга-кÿнге чагылып турар
Эки тÿҥей ак öргööни
Албаты-jон тудуп ийди.
Алтын-Caҥap каан бала ла
Алтын-Топчы баланы
Эки öргööгö экелип салды.
«Эптÿ-jöптÿ, jуртагар» – дешти.
Анайып ла турганча,
Арка jердеҥ ый угулды.
Албаты-jон кайкажып,
Ары-бери кöрÿп турза,
Эр-Самырдыҥ адазы
Ак-Бöкö баатыр
Эчей-Бучай эмегениле
Экÿ келип jаттылар.
Элдеҥ сурап турдылар:
«Эр-Самыр деп уулыбыс
Эрлик-бийдиҥ jеринеҥ
Эзен jанып келген деп
Эрмек болгон, чын ба? – дежет.
Алтын-Тана келдибисти
Айрып келгени чын ба?» – деп
Албаты-jонноҥ суруулап,
Ак-Бöкö лö Эчей-Бучай
Ак öргööни кöстöгиледи,
Аттарынаҥ тÿшкÿледи.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр.
Энезин ле адазын
Эжиктеҥ удура уткып келди,
Экилезин кучактай тутты.
Jалаҥ болгон алакандарын
Jайа тудуп эзендежет.
«Эзен-амыр келдим» – деп,
Эзендежип эрмектежет.
Оноҥ ары элге-jонго,
Ончо улуска jар эттилер:
«Тогус кÿнге чыгара
Jыргал болор!» – дештилер.
Тайгага тÿҥей эт туурап,
Талайга тÿҥей аракы астылар.
Карыкчылду айдыжып,
Карап, ыйлажып отурат.
Тогус кÿнниҥ бажында
Той-jыргалы божой берди,
Албаты-jоны таркай берди.
Эр-Самырдыҥ санаазынаҥ
Катан-Мерген чыкпас болды.
Эбиреде сананып та турза,
Эбин таппай, шыралап турды.
Канча кÿнге карыгып,
Кайнаткан курсак ичпес болды.
Ай ашканча кунугып,
Аскан курсак ичпес болды.
Арт-учында Эр-Самыр
Ак öргöдöҥ чыгып келди,
Ама-томо сыгырып ийди.
Ак-сары эт эрjине
Арканы тöмöн jелип келди,
Ат чакызына токтой тÿшти.
Кÿмÿш сÿрлÿ ÿйгенин,
Кÿлер ээрн алып чыкты.
Jалаҥ болгон токумын
Jайа тудуп, адына салды,
Тогузон тогус колоҥын
Толгой тартып келбей кайтты.
Кöö куйагын кийинип,
Кöрнöö jепселди артынды.
Кÿлер ÿзеҥи чöйö тееп,
Ак-сары адына минди.
Албаты-jоныла айрылыжып,
Ат ÿстÿнеҥ айдып турды:
«Амыр jÿрзем, бир jылдаҥ,
Эзен jÿрзем, эки jылдаҥ
Эбирип ойто келерим» – дейле,
Айдыҥ-кÿнниҥ чыгыжын кöстöп,
Алтайдыҥ ÿстин керий берди.
«Тату эмчекти кожо эмгенис,
Tap карынга кожо jатканыс,
Öлгöн болзоҥ, сööгиҥ тудайын,
Öскöн болзоҥ, сöзиҥ угайын» – деп,
Кан Алтайды эбире jортуп,
Канча-канча тайгалар ажып,
Кара ла jаҥыс карындажын
Катан-Мергенди бедреп jÿрди.
Канча-канча талайлар кечти.
Алтай ÿстин алты айланды,
Jердиҥ ÿстин jети эбирди.
Тогузон кöстÿ турнабайын
Тонынаҥ чыгара тартала,
Алтай ÿстин аjыктап турза,
Аба чöлдиҥ тÿбинде
Аҥдап jÿрген кижи клеетти.
Ак-сарыны бура согуп,
Aбa чöлдиҥ тÿбинде
Аҥдап jÿрген кижиге
Эр-Самыр jедижип,
Эрмек сурап, jакшылашты,
Эзен-амыр угушты.
Аҥдап jÿрген кижи болзо,
Алып бÿткен эр эмтир,
Аҥды-кушты кöп адып,
Айылын кöстöп брааткан эмтир.
«Ады-jолыгар не кижи,
Айылыгар кайда болотон?
Солун кижи jÿргенин
Кöрбöдööр бö?» – деп сурады.
Аҥчы кижи сананып:
«Акыр, туштаган эдим – деп айтты.
Оноҥ бери эки jыл
Öдö берген болгодый.
Jаактуга айттырбас,
Jарындуга туттырбас,
Эрлердеҥ артык бÿткен
Эр-Самыр деп акамды
Бедреп jÿрÿм деп айткан.
Оноҥ ары билбезим,
Кайда барганын кöрбöдим» – деп,
Аҥчы кижи айдала,
Адын бурып, jорто берди,
Артык эрмек айтпады.
Оноҥ ары Эр-Самыр
Тÿндÿ-тÿштÿ барьш jадат,
Туштаган кижидеҥ суруулап jÿрет.
Анча-мынча барып jатса,
Албаты jуртаган jурт кöрÿнет,
Jурт jаказына jеде келип,
Jуугында айылпа кирип келзе,
Карыыр jажы jеде берген,
Катан сööги када берген
Карган öбöгöн отурды.
Эр-Самыр баатыр кижи
От айагына отура тÿжÿп,
Jамыркабай, jакшылашты,
Jаман-jакшызын сурашты.
«Солун кижи бу jерле
Jÿргенин кöрдööр бö, öрöкöн?
Jÿрген болзо, сонуркап,
Ады-jолын уктаар ба?» – деп,
Эр-Самыр сурап турат.
Эҥчейген карган каруузын айдат
«Бу ла jуукта бу jерде
Кара-калтар атка минген,
Катан-Мерген деп кижи
Калык-jонго келеле:
«Алтан каанныҥ агазы,
Jетен каанныҥ артыгы,
Ак-сары атка минген,
Эр jакшызы Эр-Самыр
Каан кижини кöрдööр бö?» – деп,
Ол кижи сураган дежет.
Улус неме билбесте,
Катан-Мерген санааркап:
«Эне Алтайды эбирип,
Эш ле неме укпадым.
Эмди jаҥыс ла jер алдында
Эрлик-бийге барадым» – деп,
Элге-jонго айткан дежет.
Ады болзо арыктаа,
Ат кеберинеҥ чыккан дежет,
Бойы болзо кугарып
Эр кеберинеҥ чыккан дежет.
Кöргöн-укканым ол эди» – деп,
Карган öбöгöн эрмектенди.
Оны уккан Эр-Самыр
Отурган jеринеҥ туруп чыкты,
Токунап болбой, чыга конды.
Ак-сары адына минип,
Ары болуп jеле берди,
Аткан октый уча берди.
Jер-тамыныҥ оозын кöстöп,
Jелижин тÿргендетти.
Алыс jерге jедерге
Ак-сарыны камчылады.
Анча-мынча болбой туруп,
Jер-тамыга чурап ийди.
Ай караҥуй боло берди,
Аайланар арга jок болды.
Кöк теҥери jоголо берди,
Кöрöр арга jок болды.
Тÿни-тÿжи билдирбес,
Тÿн караҥуй jер болды.
Эр-Самыр карманынаҥ
Эки сырганы алала,
Ак-сарыныҥ кулагына
Таҥып ла ийерде,
Айдыҥ-кÿнниҥ jарыгындый,
Алтын jаркын чагыла берди,
Аттыҥ jолын jарыдып ийди.
Оноҥ ары Эр-Самыр
Катан-Мергенниҥ изин истеп,
Эрлик-бийдиҥ jерине
Jедип келгени билдирди.
Эрлик-бийдиҥ баштапкы
Эдип салган буудагына
Jетен jети ÿйелÿ
Jердий кара тöҥöштöргö
Jедип келген ол эмтир.
Jети кара тöҥöштиҥ
Jаманы тудуп келгенде,
Jаан шуурган тÿжÿрип,
Эрлик-бийдиҥ jерине
Божотпойтон ол эмтир.
Jети тöҥöшкö jеделе,
Эр-Самыр кöрÿп турза,
Катан-Мерген тöҥöштöргö
Ак jалама буулаптыр,
Ак сÿт чачып, алкаптыр.
Jети тöҥöш jол берип,
Оны божодып ийген эмтир.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Ак-сары адынаҥ тÿжÿп,
Jети кара тöҥöшкö
Ак jалама буулайла,
Ак сÿттеҥ чачып ийди,
Алкап ийеле, öдö берди.
Катан-Мерген карындажыныҥ
Кадып калган изин истеп,
Оноҥ ары jÿрÿп ийди.
Анча-мынча баргалакта,
Кутук кара суу агат,
Кумак-сайы суркурап jадат.
Кутук кара суу болзо,
Эрлик-бийдиҥ экинчи
Буудагы болгон эмтир.
Jаманы тутса, jарадынаҥ ажып,
Jалjыркай, jиткек сас болот.
Jакшызы тутса, кечиретен эмтир.
Катан-Мерген кечердеҥ озо
Ак jалама буулаптыр,
Ак сÿт чачып, алкаптыр,
Кутук кара сууны ичиптир.
Оны кöртöн Эр-Самыр
Ак-сары адынаҥ тÿжÿп,
Ак jаламаны буулап ийди,
Ак сÿт чачып, алкай берди.
Кутук кара сууга мÿргÿп,
Амыр-энчÿ öдö берди.
Оноҥ ары барып jатса,
Алтын тууныҥ эдегинде
Албаты-jон jыргап јадат,
Аайлап болбос табыш чыгат.
Айлу-кÿндÿ jердеҥ келген
Албаты ойноп jаткан эмтир.
Кÿндÿ јерде нени эткен,
Оны эдип jаткан эмтир.
Кожончылар кожоҥдоп,
Комусчылар комустап,
Бийечилер бийелеп,
Кайчылар кайлап jадат.
Катан-Мерген карындажы
Ол улусты аjыктап,
Туруп, туруп алала,
Оноҥ ары барган эмтир.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Ойноп jаткан улусты
Ончозын кöрÿп алала,
Катан-Мергенниҥ изиле
Оноҥ ары jÿре берди.
Анча-мынча jортуп браатса,
Jарады jок суу агат,
Кылдаҥ эткен кÿр jадат.
Кылдаҥ эткен кечÿниҥ
Jаманы тудуп келгенде,
Jаҥыс чарак кыл болуп
Jада беретен ол эмтир.
Jакшызы тудуп келгенде,
Jалбак, jакшы кÿр болуп,
Jаратка jетире jадатан эмтир.
Катан-Мерген öдöрдö,
Ак jалама буулптыр,
Ак сÿт чачып, алкаптыр.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Ак-сары адынаҥ тÿжÿп,
Ак jаламаны буулап ийди,
Ак сÿт чачып, алкай берди.
Кыл кечÿ јаан удабай
Jалбак кечÿ боло берди,
Ол jаратка тÿртÿле берди.
Алаҥ кайкап, Эр-Самыр
Адьна минген бойынча
Кечире jеле бербей кайтты.
Оноҥ ары барып jатса,
Эрлик-бийдиҥ ээлеген,
Jурты турган jер эмтир.
Эрлик-бийдиҥ эжигинде
Эскир-сескир эки тайгыл
Эбире кöрÿп jаткылайт.
Эпши jанында jаткан ийт
Алты кöстÿ ийт эмтир.
Эр jанында jаткан ийт
Сеги кöстÿ ийт эмтир.
Анча-мынча болбой туруп,
Ак-сары ат эрjине
Эрлик-бийдиҥ эжигине
Jедип, келбей канайтты.
Ак-сарызын кайра тартып,
Ачу-корон кыйгы салды
«Ат öлтÿрип амтажыган,
Эр öлтÿрип эремжиген,
Эдÿ бÿткен Эрлик-бий,
Эжиктеҥ бери чык!» –деди.
Öргöзинеҥ чыкпай jадып,
Ööчöжип, Эрлик кыйгырды:
«Мен кыймыктап чыкканчам.
Сеге кирерге jеҥил болор.
Керектÿ jÿрген эр болзоҥ,
Керегиҥди капшай айт.
Кереги jок jÿрген болзоҥ,
Кедери ары jÿр!» – деди.
Оны уккан Эр-Самыр
Эжиктеҥ бойы кирип келди.
Эзендежерге Эрлик-бий
Эки колын удура сунды.
Эрлик-бийге Эр-Самыр
Эзендежерге колын бербеди.
«Катан-Мерген карындажымды
Таппай калган кижи эдим.
Оны бедреп келген эдим,
Ондый кижи кöрдööр бö?» – деп,
Эрлик-бийдеҥ сурап турды.
Эрин сагалы эмчек ашкан,
Jаак сагалы jардын ашкан,
Эки кöзи теҥистий
Эрлик-бий айдып турды:
«Ондый ла эрмек укпадым,
Ондый кижи кöрбöдим» – деди.
Оны уккан Эр-Самыр
Оҥы jок ачынып чыкты.
Теҥери чилеп кÿркÿреп,
Темир чилеп шыҥырап,
Эрлик-бийдиҥ ÿстÿне барды,
Азу сагалын jула тартты.
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Толо эдин торсодо сокты,
Сын арказын сыйра сокты.
Тöрт казыкты jерге кадап,
Тöрт санынаҥ буулап ийди.
Кара кайыш камчызыла
Эрлик-бийди сабай берди.
Эрлик-бийдиҥ бир ÿни
Ӱстÿги ороонго торгулды,
Айры-тейри кыйгызы
Алтыгы ороонго торгулды.
«Катан-Мерген кайда?» – деп,
Камчызыла согуп турды.
Эрик jокто Эрлик-бий
Эр-Самырга айдьш турды:
«Кулузунду куу тайганыҥ
Бажына чыгып кöр – деди,
Кара каным тöк пö» – деп,
Баатыр кижини jайнап турды.
Оны уккан Эр-Самыр
Ак-сары адына минип,
Кулузунду туу тайгага
Канатту куштый учуп келди,
Аткан октый jедип келди.
Ары-бери аjыктап турза,
Jер-тамыныҥ оозынаҥ
Айдыҥ-кÿнниҥ jаркыны
Кулузунду куу тайганыҥ
Кугарган таскыл бажында
Кеjимче jерди jарыдып турат.
Кара-калтар аттыҥ изи
Карарып jатканы кöрÿнди.
Катан-Мерген карындажы
Айлу-кÿндÿ алтайын кöстöп,
Алыс jердеҥ jÿре бертир.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Аргазын таппай, отура берди.
Ак-сарыныҥ jалын сыймап,
Арт-учында сурап турды:
«Айланайын ак-сары,
Кара-калтар ака
Качан бирде jедижерис пе?» – деди.
Алтын jалын салкынга jайып,
Ак-сары ат эрjине
Эр-Самырга айдып турды:
«Кара-калтар барган jерге
Канайып мен jетпейтем?
Эки ÿзеҥини чöйö теп,
Ээр кажынаҥ бек тудун» – деп,
Эрjине ады айдала,
Айлу-кÿндÿ алтайга
Ай канатту куштаҥ тÿрген,
Адып ийген октоҥ тÿрген
Учуп чыкпай канайтты.
Катан-Мергенниҥ изин истеп,
Калапту бÿткен Эр-Самыр
Канча-канча талайлар кечти,
Канча-канча тайгалар ашты.
Анча-мынча болбой туруп,
Алтайына jедип келди.
Айыл-jурттыҥ jаказына jедип
Ак-сары адынаҥ тÿшпей,
Албаты-jонноҥ сурап турды:
«Катан-Мерген карыҥдажым
Кайра jанып келди бе?
Айылына jанган кижи болзо,
Ат чакызы не куру?» – деп,
Айылдаштардаҥ сураарда,
Албаты-jон айдышты:
«Катан-Мерген келеле,
Эр-Самырды сураган.
Сакып, сакып jÿреле,
Сала берген кижи эди» – деп,
Санааркашкан албаты-jон
Эр-Самырга айдышты.
Мыны уккан Эр-Самыр
Ачынбас бойы ачынды,
Тарынбас бойы тарынды.
Ак-сары эдын эмди
Оҥдоп-соҥдоп камчылады.
Катан-Мергенди сÿрÿжип,
Канатту куштый jÿрÿп ийди.
Канча-канча талайларды
Кечкенин бойы билбей калды,
Канча-канча тайгаларды
Ашканын бойы сеспей калды.
Аба-jышты аралап,
Ак чöлдöрди керий берди.
Анча-мынча барып jатса,
Ак тайганыҥ эдегинде
Каан jаткан jурт кöрÿнет.
Jон-jуртына кирип,
Мал чакызына jедип келзе,
Агып jаткан талайы
Талай эмес кан эмтир.
Ак тайга деп кöргöни
Албаты-jонныҥ сööги эмтир.
Кара-калтар атка минген
Катан-Мерген карындажы
Jети Jеек деп каандардыҥ
Эжигнниҥ алдыла
Кöндÿре чаап öткöн эмтир,
Jети Jеек ээчиде
Сÿрÿже бергени билдирди.
«Кат ан-Мерген кары ндажым,
Jети Jеектиҥ колынаҥ
Jеҥ jастанып öлгöн туруҥ.
Кара-калтар ат эрjине
Jал jастанып öлгöн туру» – деп.
Эр-Самыр сананып,
Эмеш-умаш барарда,
Jети тÿҥей jеспе-кара
Jал jастанып jыгылтыр.
Јети тÿҥей јеек уулдар
Jеҥ jастанып jыгылтыр.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Оноҥ тÿрген jÿрÿп ийди.
Ак-сары адын эмди
Сокпос jерине согуп ийди,
Камчылабас jерине камчылап ийди,
Канатту куштый шуудап,
Кара тайга кырына jетти,
Kapa талай јарадына jетти.
Jе кара тайга деп кöргöни
Кара албатыныҥ сööги эмтир.
Кара талай дегени
Кал черÿниҥ каны эмтир.
«Катан-Мерген карындажым
Казырланып кайтты?» – деп,
Эр-Самыр сÿрнÿгип,
Ээр кажынаҥ jайылып браадаг.
«Албатыны öлтÿрер,
Ак Малды кырар,
Jÿÿлген кижи болор бо?» – деп,
Анча-мынча jедип келзе,
Jети алыптыҥ öргööзи турат.
Катан-Мертен карындажы
Jети алыптыҥ эжигиле
Кöндÿре чаап, öдö бертир.
Каныккан jети алыптар
Катан-Мергенди сÿрÿже бертир.
«Карындажымныҥ кара бажы
Базылганы бу туру» – деп,
Оноҥ ары барып jатса,
Jети jеерен айгырлар
Jал jастанып jыгылтыр,
Jети тÿҥей алыптар
Jеҥ jастанып jыгылтыр.
Катан-Мерген токтобой,
Оноҥ ары jÿре бертир.
Эрик jокто Эр-Самыр
Эрјине адын меҥдеде берди.
Айдыҥ-кÿнниҥ чыгыдын кöстöп,
Алтайы башка jерге келди.
Элбек, элбек тууларды
Эки ле кÿнге ажып jадат.
Jалбак, jалбак чöлдöрди
Jаҥыс ла кÿнге öдÿп jадат.
Анча-мынча барала,
Аба чöлди аjыктап турза,
Jердиҥ тоозыны теҥериге чытат,
Теҥери тоозыны jерге тÿжет.
Ол тоозынды буркурадып,
Кара-калтир jаҥыскан,
Кайра келип jаткан эмтир.
Ак-сары ат эрjине
Кара-калтарды таныйла,
Алты айланып, эбире сокты,
Ачу-Kopoн киштей берди.
Кара-калтар ат болзо
Эр-Самырга айдып турды:
«Катан-Мерген баатыр уул
Кÿн-каанныҥ кызын алган,
Айылы-jуртына токунабас болуп,
Алтай ÿстин керип jÿрген,
Албаты-jонды кырар болгон.
Байан-Сылу деп абакайын
Каҥча jылга таштайла,
Каныгып, тенип jÿрер болды.
Канча jонды кырарга jетти,
Арга jокто Кÿн-каанла
Тогузон кулаш орого
Тозуп оны jыгар деп,
Туйказынаҥ jöптöжöлö,
Арга jокто jыктыс» – деп,
Ат эрjине айдып турды,
Ачу-корон киштеп турды.
Анча-мынча болбой туруп,
Кÿн-каанныҥ jерине
Тибирежип jедип келди,
Тирÿзин-öлгöрин кöрöргö келди.
Эр-Самырга удура
Кÿн-каан бойы чыкты,
Комудалын айдынып,
Кородоп бойы ыйлай берди.
Айга-кÿнге мызылдашкан
Ак öргööниҥ эжигинеҥ
Байан-Сылулу деп абакай
Эр-Самырга удура келип,
Эрикчил сöзин айдып турат,
Ары кöрÿп ыйлап турат:
«Арга jокто мен слерге,
Алтан каанныҥ агазына,
Jетен каанныҥ артыгына
Кара-калтар атты ийип,
Комудалым jетирзин дегем.
Оны токтодор неме jок» – деп,
Байан-Сылу деп абакай
Баатыр кижиге комудап турат,
Бажын jайкап, ыйлап турат.
Канча кÿлÿктерин ээчидип,
Калтырашкан Кÿн-каан
Эми-томын алганча
Тогузон кулаш орого келди.
Канча-канча баатырлар
Катан-Мергенди колынаҥ тудуп,
Ородоҥ чыгарып тургулайт,
Кÿн-каан эмиле
Катан-Мергенди эмдезе де,
Катан-Мерген тирилбес болды,
Кара кöзин ачпас болды.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Ак-сары адынаҥ тÿжÿп,
Айдаҥ алган алтын эмле,
Кÿннеҥ алган кÿмÿш эмле
Ӱрелген сööкти тудуштырып,
Ӱзÿлген этти кабыштырып,
Катан-Мергенди эмдеп ийди.
Катан-Мерген тирилип,
Кайкап, ары-бери кöрди.
«Кандый узак уйуктагам!» – деп,
Каткырып турала, керилип турды.
Эр-Самыр карындажын
Эки колынаҥ кабыра тутты.
«Тенек кижини сабаарга
Тегенек кезип экелеер» – деди.
Кÿн-каанныҥ алыптары
Тегенек ÿзÿп экелдилер.
Катан-Мергенди тöрт санынаҥ
Торт казыкка бууладылар.
«Тенеерип сен jÿреле,
Тегин jерге улусты не кыргаҥ?» – деп,
Эр-Самыр Катан-Мерген карындажын
Тегенекле сабай берди.
Будынаҥ ала бажына чыгара,
Бажынаҥ ала будына тÿжÿре,
Калактадып-сыктадып,
Катан-Мергенди сабайла,
Калтар адын jединип келди:
«Капшай атка мин» – деди.
Катан-Мерген баатыр уул
Алтын ÿзеҥини чöйö тееп,
Кара-калгар адына минди.
Алтын сÿрлÿ ак-сарыга
Эр-Самыр учында минди.
Кÿн-канн кызына
Кийинннеҥ куйун jетпес
Кула байталды ээртейле,
Баатырларды ээчий ийди.
Албаты-jонын арба эделе,
Алтан бокчого урды,
Ак малын тараан эдип,
Jетен бокчого урды.
Алтан бокчо албатызын
Алдына бöктöрип аткарды
Jетен бокчо ак малын
Кийииинеҥ бöктöрип аткарды.
Байан-Сылу деп балазына
Тогус кат торко ороды,
Тогузон кулаш кур курчады.
Байтал ады тÿрген-тÿкей
Баатырларпа jедижип келди.
Кайран кööриий Байан-Сылу
Катан-Мергенге коштой jортты.
Эр-Самыр аказы болзо
Эргегиле шоорлоп,
Эриниле кожоҥдоп,
Кокурлап ойноп барып jадат.
Анча-мынча болбой туруп,
Jети алыптыҥ jерине
Jергележип jедип келди,
Айыл jаказына jууктап келди.
Алты алыптыҥ ÿйлери
Кара кыймырт албатызын,
Кара быjырт ак малый.
Эр-Самырдыҥ jерине
Эртелеп озо ийген эмтир,
Эмди оны сакыган эмтир.
Алтын-мöҥÿн jööжöзин
Алтан кошко коштогон,
Ажы-тузын jазаган
Айылчыны сакып отурды.
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эки кÿнге jыргады.
Öскÿс-jабысты ээчидип,
öскöн jерин кöстöй берди.
Ат jелерге jеткелекте,
Jети Jеектиҥ jуртына
Jедип келгенин сеспеди.
Jети Jеектиҥ албатызы
Ак малын айдап алып,
Ач-ÿренин чуркурадып,
Эр-Самырдыҥ jерине
Кажы jерде jÿре бертир.
Jети Jеектиҥ эмегени
Эр-Самырдыҥ jолында
Этти-сатты кайнаткан,
Эки тажуур аракылу
Эмди сакып отурдылар.
Амтанду курсакты тойгончо jип,
Аскан аракыны эзиргенче ичип,
Эрлÿ бÿткен Эр-Самыр
Эки кÿнге jыргап калды.
Албаты-joнго кожулып,
Ай ашканча jыргады.
Сÿÿчилÿ кÿнде ончозы
Ӱÿрележип jандылар.
Арткан-калган курсакты
Азык эдип алдылар.
Коолодо кожоҥдоп,
Комус согуп брааткылайт.
Ат ÿстÿнеҥ кööркийлер
Шатра ойноп брааткылайт.
Ойноп, ойноп браатканча,
Jайы-кыжы билдирбес
Jаражы сÿреен алтай jадат.
Эмил агажы бÿрленип,
Эдил кÿÿги эдип jадат.
Оны кöргöн Эр-Самыр
Алтай jерин таныды.
Ак сÿмерлÿ тууларына
Адынаҥ тÿжÿп, мÿргÿди:
«Ада-энемниҥ алкыжы,
Агаш-таштыҥ быйаны!» – деп,
Алтай jерин алкап турат,
Айылына jедерге меҥдеп турат.
Эр-Самырдыҥ клееткенин
Эли-jонны билип ийди.
Эки jанына бадышпай,
Эр-Самырды уткып келди.
«Эки карындаш Алтайына
Эптÿ-jöптÿ jуртазын» – дежип,
Ак öргööгö коштой
Алтын öргöни тудуп ийди.
Кожо келген Байан-Сылу
Алып келген албатызын
Бир карманынаҥ чачарда,
Ак jалаҥга бадышпас
Албаты-jон боло берди.
Алып келген ак малын
Бир карманынаҥ чачарда,
Ак тайгага бадышпас болуп,
Арка сайын кыймырай берди.
Байан-Сылу деп баланыҥ
Тогус шаҥкызын jаскылап,
Toрко курын чечкилеп,
Алдында чачына алты келин,
Арказында чачын jети келин
Эки jара тарадылар.
Тогус jылга той эдер деп,
Ыраакта jатканын бичиктейле,
Jуук jатканын элчилейие,
Алдыртып алып, тойлодылар.
Тогус jылга тойлогылап,
Одус jылга ойногылап,
Тайга кептÿ эт jигилеп,
Талай кептÿ аракы ичкилеп,
Тойлоп jыргап баштадылар.
Канча малын айдап алып,
Калык-jонын ээчидип алып,
Эр-Самырдыҥ jерине
Кÿн-каан кöчÿп jетти,
Ойын-jыргал кöндÿге берди.
Кара талайдыҥ jаказына,
Кара тайганыҥ эдегине
Кÿмÿш öргööни туткулап,
Кÿн-каанды jуртаттылар.
Ак тайга эдегине
Алтын öргööни туткулап,
Ак малын айрыйла,
Албатызын бöлийле,
Алтын-Эргекти jуртаттылар.
Эки тÿҥей каан кыска
Эш тапкылап тойлодылар.
Тогус jылдыҥ jыргалы
Тогус ÿйеге улалды.
Одус jылдыҥ ойыны
Он ÿйеге улалды.
Чöрчöгим мениҥ кыска деп,
Чöрчöктöбöгöр, угала,
Укканым ла бу эди,
Учы болбой, байла!